Các truyện của Lê Văn Nghĩa có duyên. Sẽ vội vàng nếu cho Lê Văn Nghĩa đã đạt một trình độ cao trong làng văn châm biếm. Tôi tin Lê Văn Nghĩa cũng không tự đánh giá như thế. Đó là phía trước của quá trình tích lũy kinh nghiệm và rèn luyện độ trong sáng trong cách nhìn cuộc sống.

Vấn đề là tính chiến đấu của các truyện của Lê Văn Nghĩa. Và, vấn đề còn rộng hơn, là nền văn học chúng ta không thể vắng thể loại này.

23-12-1988

TRẦN BẠCH ĐẰNG

TRẦN HIỀN NAM

Tôi cứ băn khoăn mãi về “tít” của bài viết này. Lê Văn Nghĩa là cây viết đặc sắc của một dòng văn học hài hước, trào phúng thì quyết không thể là sai, nhưng là người viết duy nhất của dòng này (thời hiện tại) thì đã phải hay chưa? Nhưng rồi cứ nhìn đi nhìn lại lúc này ở dòng này còn những ai cùng Lê Văn Nghĩa nữa nhỉ? Thật ra cũng có thể còn người này, người kia, nhưng xem ra cũng chỉ thi thoảng “tạt” sang, khi bài thơ, câu phú, lúc tiểu phẩm, truyện cười… để “thêm muối, thêm ớt” cho thêm vui đời văn của mình chứ đeo đuổi và sáng tác bền bỉ hàng chục năm liền chỉ trên một dòng này họa chăng có lẽ cũng chỉ mình Lê Văn Nghĩa…

Tôi nhớ cuối những năm 80 khi Nghĩa in tập truyện hài hước đầu tiên mang tên gọi “Thằng láu cá” thì sau lần phát hành thứ nhất, thấy chất lượng tập sách rất khá, cười rất xôm… tôi liên bàn với Lê Văn Nghĩa “ăn lắm, nối bản ngay đi”. Nghe thế hình như vì thiếu tự tin cho nên Lê Văn Nghĩa cứ phát run phát rét. Sau đó nhờ những người bạn tôi ở Công ty Văn hóa tổng hợp quận 11 mạnh dạn làm điều này có nghĩa là “nối bản” “Thằng láu cá” thêm vài nghìn nữa, và cũng bán cái vèo. Đến lúc ấy Lê Văn Nghĩa mới chợt bàng hoàng hiểu ra được sự ái mộ của đông đảo công chúng đối với truyện của mình là như thế nào…

Cho đến nay, đã thêm 5 tập truyện hài hước nữa (Ôi bóng đá, Hoa hậu phường cây mít, Vua lừa, Đám cưới nàng Thanh Mã, Phá án sextour…) và sắp sửa cho ra mắt thêm hai tập (Tản mạn Tây du, Tuyện tập truyện ngắn). Tôi hiểu rằng giờ đây chẳng cần “tôi xúi” thì những người làm sách cho Nghĩa cũng liên tục nối dài, nhân bản… đều đều những tập sách của anh. Những ai đã từng yêu mến cây bút này vẫn cứ là yêu mến, còn lớp “hậu sinh khả úy” gặp một cái là bén duyên ngay kể như trúng phải miểng Bom cười của Lê Văn Nghĩa.

Quãng năm 1990, một lần giáo sư tiến sĩ Đình Quang, Thứ trưởng Bộ Văn hóa lúc bấy giờ, sang tham dự Hội chợ sách quốc tế tổ chức ở CHLB Đức mới gặp ở đây một cây bút trào phúng cỡ “cây đa cây đề” của thế giới là Azít Nêzin – tác giả của Những người thích đùa. GSTS Đinh Quang đã giới thiệu và tặng Azít Nêzin một tập sách của Lê Văn Nghĩa. Nghe nói ông nhà văn hài hước này vui lắm, sau khi nhờ nghe lược dịch đã liền hoan hỉ nói với GSTS Đình Quang là ngay sau khi về nước (Thổ Nhĩ Kỳ) sẽ liền dịch ngay tập sách này để giới thiệu rộng rãi với thế giới. Rất đáng tiếc là, chưa kịp thực hiện lời hứa thì Azít Nêzin đã từ trần, để tiếc ngẩn ngơ cho đông đảo công chúng và cả chúng ta… mất một nhà văn lớn đã đành mà còn mất một cơ hội giới thiệu dòng văn học trào phúng trẻ của chúng ta là Lê Văn Nghĩa rộng rãi ra thế giới. Âu vậy, nhưng cũng phần nào làm chúng ta hiểu rằng: Giờ đây, Lê Văn Nghĩa đã không chỉ còn bó hẹp trong phạm vi nước ta nữa…

Trong một tâm sự khi được hỏi: “Có dự định theo đuổi nghiệp viết trào phúng suốt đời mình hay không?” thì Lê Văn Nghĩa trả lời rằng: “Tôi nói thật, tôi chưa hề có ý định viết sách trào phúng. Những gì tôi đã in được chỉ là tập hợp những bài viết rải rác đăng trên các báo. Dĩ nhiên, bây giờ, khi làm báo Tuổi Trẻ Cười thì tôi vẫn viết trào phúng. Và cũng có thể là sẽ viết không còn cười nữa”.

Tôi muốn hỏi lại anh rằng: Thật thế chăng, Lê Văn Nghĩa? Hi vọng rằng ở dòng văn học trào phúng, hài hước trẻ của chúng ta hôm nay luôn có Lê Văn Nghĩa, thậm chí luôn có sự tiên phong của anh…

Văn Nghệ Trẻ (20-9-1997)

TRẦN NHÃ THỤY

Đang rất hào hứng với tập truyện trào phúng mới chuẩn bị ra mắt: “Điệp viên không không thấy” (NXB Trẻ 2003) thì đùng một cái, bộ phim Mr Bean do hang Universal (Mỹ) sản xuất, phát hành ở VN bỗng dưng cũng mang y chang cái tên “Điệp viên không không thấy”. Lê Văn Nghĩa quyết định kiện đơn vị phát hành phim vì không biết vô tình hay hữu ý đã “mượn” mất của anh cái tên nhân vật độc đáo mà anh đã dành nhiều tâm huyết sáng tạo. Thế nhưng, khi chúng tôi đề cập đến chuyện này thì Lê Văn Nghĩa nở một nụ cười… vô tư. Anh bảo, thôi chuyện đó tính sau bây giờ phải lo việc của tờ báo, lo truy tìm món đặc sản mới đây…

Nụ cười trong cuộc đời

Sinh năm 1953 tại Sài Gòn, trong một gia đình nghèo, tuổi thơ sớm bươn chải kiếm sống, những bài học từ cuộc sống hè phố, lề đường, kẻ chợ đã giúp cho Lê Văn Nghĩa sớm trưởng thành đồng thời cũng thổi vào hồn anh những ngọn gió phóng khoáng, ngang tàng. Tuổi thanh niên, anh đã tham gia vào những phong trào hoạt động chống chiến tranh vì hòa bình của giới sinh viên – học sinh. Sau năm 1975 Lê Văn Nghĩa được điều về công tác tại bản tin Hội Liên hiệp sinh viên – học sinh (là tiền thân của báo Tuổi Trẻ ngày nay) trong vai trò phóng viên văn hóa – văn nghệ (VH-VN), có lúc giữ cả chức trưởng ban VH-VN. Năm 1984 báo Tuổi Trẻ khai sinh thêm tờ Tuổi Trẻ Cười (TTC), Lê Văn Nghĩa là cây bút có mặt từ đầu, phụ trách trang Hai Cù Nèo. Đến năm 1990 thì anh làm chủ xị của tờ báo đặc biệt này.

Nói TTC là một tờ báo đặc biệt quả thật chẳng sai, vì tất cả các trang mục của tờ báo chỉ nhằm vào một mục tiêu mang lại tiếng cười cho bạn đọc. Lúc đó TTC là tờ báo trào phúng, châm biếm đầu tiên của VN. Và Lê Văn Nghĩa cũng khởi động những bài viết trào phúng đầu tiên của mình từ đó. Tính đến nay Lê Văn Nghĩa đã cho xuất bản khoảng chục tác phẩm truyện trào phúng: Vua lừa, Hoa hậu phường cây mít, Nô tế-bồ, Ôi! Bóng đá, Phá án Sextour, Nhà mùi học… Khi nói về những tập truyện trào phúng giàu tính chiến đấu và đầy ắp tiếng cười của mình, Lê Văn Nghĩa khiêm tốn nói: “Kỳ thực tôi không phải là một nhà văn chuyên viết truyện trào phúng, mà do thúc ép của tờ báo mình làm chủ xị, tôi mới xắn tay áo viết. Tất cả những tập sách đó là gom lại những bài đã in trên TTC…”. Viết không chuyên mà liên tục xuất hiện trên TTC với những tiểu phẩm hài hước đặc sắc, tạo nên được những nhân vật kỳ khôi như Đại Văn Mỗ, Điệp viên không không thấy. Viết không chuyên mà trở thành cây bút trào phúng không thể thay thế của TTC. Với anh, viết là tạo ra tiếng cười, để cùng mọi người thư giãn trong cuộc sống vốn mệt mỏi và nhiều bất trắc này. Tiếng cười trong cuộc đời cần lắm thay! “Vậy, một người chuyên viết trào phúng như anh chắc thường nhìn đời bằng sự hài hước?”. Lê Văn Nghĩa tâm sự: “Nhìn đời bằng sự hài hước, cái đó cũng có. Nhưng cái chính là bằng sự nghiêm túc, chân thành. Chính trong sự nghiêm túc đó mới phát hiện, lật xới lên những vấn đề thú vị. Tôi thường tuân thủ theo nguyên tắc: “Anh phải có trong tay sự kiện cái đã, sau đó anh muốn làm méo mó, lệch lạc chừng nào cũng được” (Mark Twain)…

Người ham chơi (!)

Báo TTC phát hành hai kỳ mỗi tháng với số lượng lớn, hiện vẫn đang là tờ báo cười được yêu chuộng nhất, thu hút đủ thành phần độc giả ở khắp mọi nơi. Với vai trò là Thư ký tòa soạn, Lê Văn Nghĩa phải “ôm sô” nhiều việc không tên, vô hình: đọc tất cả bài vở, xem xét từng tấm hình, tranh vẽ, lo đầu vào và đầu ra của tờ báo, có nghĩa là lo tất cả kể cả chuyện cơm áo gạo tiền. Thế nhưng, Lê Văn Nghĩa vẫn đều đặn viết. Theo anh, viết trào phúng thì phải có khiếu, có máu, nhưng thật tự nhiên, như cái duyên trời cho chứ không nên dụng công, gồng mình. Viết cười mà không có duyên thì “thua”. Tuy nhiên, anh cũng đang rất lo vì người viết trào phúng vốn đã hiếm, nay lại càng hiếm hoi, rơi rụng dần. Vì sao? Vì người viết trào phúng phải là người trải đời, trải việc, phải trải nghiệm cuộc đời qua bể dâu, thế thái nhân tình thì mới có cái nhìn sâu lắng, ý vị. Mà những người như thế đương nhiên là hiếm. Người đam mê viết lách lại càng hiếm hơn. Mong ước của Lê Văn Nghĩa là được sự cộng tác của những người trẻ, thậm chí sẵn sàng đào tạo để tạo một nguồn lực mới cho tờ báo. Anh nói: “Bây giờ tìm được một cộng tác viên là tôi mừng lắm, phải tìm mọi cách săn đón và túm cho bằng được…”.

Công việc cứ thế mà xoay như chong chóng, thế nhưng Lê Văn Nghĩa tự nhận mình là người ham chơi. Năm 2002, anh vừa cho ra mắt tập truyện ngắn Bạn đời (NXB Trẻ), được đánh giá cao. Nhưng, Lê Văn Nghĩa nói là chỉ… viết chơi trong những lúc rảnh mà thôi. Cũng viết chơi mà Lê Văn Nghĩa đã cho in tập truyện phim Vượt song (đã chuyển thể thành phim). Bên cạnh việc viết chơi thì anh còn vẽ chơi nữa. Ở nhà, ở cơ quan đều có một góc dành cho “buồng” vẽ của anh. Những bức sơn dầu đã hoàn thành, đang hoàn thành hoặc dở dang ngổn ngang khắp nơi. Với Lê Văn Nghĩa, anh vẽ là để giải tỏa nỗi niềm đam mê hội họa từ thuở nhỏ. Hồi nhỏ, anh mê vẽ lắm, mong ước sau này lớn lên sẽ trở thành họa sĩ, chứ đâu có phải theo nghề viết (!). Vậy thì, Lê Văn Nghĩa là người ham chơi hay ham việc? Có lẽ là cả hai. Lê Văn Nghĩa cũng là người thấu hiểu được rằng, trong cuộc đời có những việc không thể giải quyết bằng sự nghiêm túc mà chỉ giải quyết được bằng tiếng cười. Và, viết để tạo ra tiếng cười, hay tất cả những công việc không tên khác đối với anh cũng là để được “chia sẻ niềm vui cuộc sống” như anh đã từng tâm niệm và tâm sự.

TÀI HOA TRẺ

Mọi lúc, mọi nơi, trong nhiều chuyện, “những người thích đùa” rất thích ngửi thấy những khía cạnh buồn – cười. Có bao giờ vì cái mũi quá nhạy mà anh vô tình cười nhầm đối tượng? Nếu đã anh chữa “lửa” bằng cách nào vậy?

- Hình như chưa bao giờ tôi xác định trật đối tượng của mình. Ví dụ, trong cái nhìn của “một người thích đùa”, khía cạnh hài hước của vụ “Đồng chí Hai Nhỏ” mà vừa qua báo chí phanh phui không phải chuyện Hai Nhỏ lừa đảo ra sao, mà ở chỗ tại sao lại có nhiều người tin hắn. Vậy, nếu xoáy vào đối tượng của cái cười là những nhân vật xung quanh Hai Nhỏ, có lẽ sẽ thu hoạch được nhiều… nụ cười lắm. Các nhân vật của mình tôi thường gặp có khi ngay giữa phố, trong các buổi tiếp tân, hay các hội hè bè nhóm. Mà có khi cũng chính trong mình. Cái thằng tôi là gã.

* Các nhân vật của anh chủ yếu là những Đại Văn Mỗ – những nhà giàu mới – những người “lưỡi dài hơn tay” có thừa điều kiện thể hiện sự kệch cỡm mọi nhẽ của mình… Vậy, chắc rằng chưa bao giờ anh phải đắn đo: cái cười này của mình vượt quá “giới hạn”?

- Tôi nghĩ rằng độc giả đều đồng ý với những thành phẩm cười của tôi. Cái gì đã làm bật ra tiếng cười thì không thuộc loại trong khuôn khổ hay ngoài khuôn khổ.

* Theo anh, thể văn trào phúng hiện nay chưa “nạp” được đủ sự chú ý, bởi: Các tiểu phẩm đều chưa đủ đô cần thiết?

- Vài năm trước trong một bài báo của mình, tôi cũng có đề cập tới vấn đề này. Tôi nghĩ, nếu cho rằng một tiểu phẩm trào phúng chưa đến độ thì các nhà nghiên cứu, phê bình hãy phê đi để nó đến độ! Có khi một đống sỏi nếu sàng lọc kỹ, cũng phải nhặt được vài viên… lấp lánh chớ. Cười cũng là một cách làm trong sạch môi trường, vậy, nó cần phải được bồi đắp chứ đừng để sạt lở.

* Như tôi thấy, nhiều những vua hề, những người chuyên đặc sắc trào phúng thường là những người hoặc có một tuổi thơ khốn khổ, hoặc một hiện tại chưa thấy vui. Còn anh?

- Nói dzậy, đâu phải cứ hễ nghèo là giàu óc khôi hài? Tôi sinh ra trong một gia đình bình thường; và có lẽ vì phải vào đời quá sớm nên tôi cũng trữ được một vốn sống nhất định. Thuở nhỏ thường được nghe bà ngoại kể chuyện tiếu lâm, hay lang thang theo những gánh ảo thuật Sơn Đông, tánh lại khoái vui nên nghe ai kể chuyện cười là tôi “sáp vô”. Trong ba năm bị giam trong nhà tù chính quyen cu (1972-1975) tôi có thêm nhiều “cơ hội” nghe các bạn tù kể những chuyện cười. Chính điều này đã trợ giúp tinh thần cho chúng tôi rất nhiều trong những năm tháng ấy.

* Nếu có ai mang sách bút tới học nghề, anh có truyền “bí kíp” không?

- Tôi không hề có cảm giác mình là một nhà văn trào phúng. Những gì tôi viết chỉ là thứ làng nhàng chơi chơi cho vui vậy mà. Nhưng bạn “có lòng” hỏi riêng thì tôi nói. 1: Phải có duyên dùng chữ; 2: Phải biết xây kết cấu câu chuyện; 3: Có khả năng phát hiện. Những nhà văn trào phúng VN bậc thầy đối với tôi là Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan. Tôi cũng rất kính phục một người bạn viết là anh Kỳ Lâm của báo Lao Động nay đã mất. Còn nhà văn nước ngoài, với tôi là O’Henry người Mỹ.

* “Anh đừng cười tôi”! Trong năm tập sách của anh như “Hoa hậu phường cây mít”, “phá án Sex tour” và đôi ba chuyện đăng rải rác trong TTC năm qua có những chuyện chưa “thâm nho – lõ điếu” cho lắm…

- Có thể bởi tôi mang dòng máu… anh Hai Lúa nên cứ cười thoải mái, hệch hạc. Xong! Khi viết một tiểu phẩm – tôi ít khi rề rà kiếm chữ, chọn câu, tìm ẩn dụ để cho ra cái cười có tổng kết. Nhưng theo tôi, biết cười cũng là… một khả năng bẩm sinh và để hiểu một tiếng cười, độc giả cũng phải có một trình độ văn hóa nền nhất định. Ví dụ, người miền Bắc nói: “Vô tư đi” – thì cả người nghe và người nói cùng mỉm cười, nhưng với người Nam bộ như vậy lại không có gì buồn cười; hoặc biển đề “Vá chín săm lốp” là chuyện bình thường ở ngoải, nhưng trong này lại là chuyện buồn cười… Đại để thế!

* Một ngày kia “cạn duyên” trào phúng, anh sẽ xoay sang viết truyện ngắn, hài kịch như anh đã từng làm từ vài năm trước?

- Với một số người có máu nhóm “Cười”, dễ sợ nhất là nhìn thấy sờ sờ những chuyện vui mà không nhấc nổi bút, hoặc viết mà không làm ai hé mũi. Nhưng tôi cũng không đặt nặng vấn đề này cho lắm. Với tôi hình như viết trào phúng không nằm trong kế hoạch. Việc “bếp núc” ở TTC độ này cũng khá bộn, nên gần nửa năm nay tôi chưa có điều kiện “thăm” lại những Đại Văn Mỗ của mình. Bạn đọc chắc thông cảm cho tôi?

* Xin cảm ơn anh “Mỗ”.

TUYỀN LINH thực hiện

(Lao Động – 10/97)

Nhân vật Đại Văn Mỗ xuất hiện xuyên suốt tập tiểu phẩm nhiều kỳ của Lê Văn Nghĩa, tập trung đầy đủ những thói hư tật xấu của một bộ phận cán bộ quan chức Nhà nước. Trong tiểu phẩm “Úmbala biến” (1), Mỗ là người biết “biến tài sản Nhà nước thành tài sản tư nhân một cách hợp pháp”, “biết xin về hưu non mở xí nghiệp sản xuất vì muốn tránh tiếng là người đục khoét Nhà nước sau khi đã gặm kha khá rồi”, biết cách mua đất đai, vay nợ nước ngoài theo cách liên doanh nào đó để khi “bể ra thì trả nợ nước ngoài Nhà nước chịu, chứ còn đất đai, tài sản thì vẫn là của Mỗ”.

Trong nhiều tiểu phẩm khác, Mỗ là người ăn chơi sa đọa, hoang phí tiền của dân, của nước. Những chuyến đi Tây, đi công tác xa của Mỗ chẳng khác nào là chuyến đi ăn chơi trác táng. Mỗ là người hết sức ngu dốt, một lời tạm biệt với khách nước ngoài cũng không biết nói, nhưng nghe đến chuyện nhậu là vô cùng phấn khởi, hồ hởi. Cả nhà Mỗ đều thích xài đồ ngoại: nuôi chó ngoại, uống rượu ngoại, và ngay cả con gái mình, Mỗ cũng huấn luyện cho cô đi lấy chồng ngoại.
Nhân vật phản diện trong tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa còn là những cô người mẫu và diễn viên đem “vốn tự có” của mình để đổi lấy xe hơi, nhà lầu,…, những thứ mà các ông bồ dâng tặng bằng tiền tham nhũng.
Nhìn chung, những tiểu phẩm có nội dung chống tham nhũng, chống những thói hư tật xấu chiếm phần lớn trong các sáng tác của Lê Văn Nghĩa. Bằng nghệ thuật điển hình hóa và lối văn châm biếm hết sức tài tình, tác giả đã khắc họa lên những bộ mặt xấu xa để người dân muôn đời nguyền rủa. Những bộ mặt đại diện cho các thế lực lạc hậu, phản động, suy đồi về đạo đức, văn hóa và lối sống, làm trì trệ, cản trở sự phát triển của xã hội. Nghệ thuật kể chuyện hết sức tự nhiên, khách quan, những chi tiết chọn lọc, miêu tả phản ánh hết sức độc đáo làm tăng tính phê phán của tác phẩm.

Tiểu phẩm “Tổng giám đốc của tôi” (2) được khép lại bằng chi tiết sau:
“Lúc buổi làm việc vừa xong, người phiên dịch đi vào toa-lét thì một trong những ông khách nước ngoài bắt tay ông và nói: “See you again” (hẹn gặp lại).
Vì không có phiên dịch ở đây nên ông ta ngớ người ra, và bí quá, ông ta quay qua tay kế toán trưởng hỏi:
- Nó nói cái gì vậy mậy?
Tên kế toán trưởng cũng vốn dốt, nhưng làm tài khôn nên nói cho qua:
- A,… nó rủ chiều nay đi nhậu đó!
Nghe nói tới nhậu, mắt ông tổng giám đốc sáng lên:
- Nhậu hả… Sao tới chiều lận? Bây giờ 10 giờ rồi, nhậu được rồi đó! Tao mới biết nhiều chỗ có các em hay lắm… Mời nó đi liền!”.
Một chi tiết nhỏ nhưng sức tố cáo, sức phê phán của nó rất lớn. Rất tự nhiên, khách quan, tác giả để cho nhân vật tự bộc lộ bản chất xấu xa của mình.
Cũng giống như truyện ngắn, tiểu phẩm của Lê Văn Nghĩa được xây dựng theo kiểu có thắt nút, mở nút, thu hút người đọc. Kết thúc tác phẩm thường để lại cho người đọc một cái cười khoái trá, cái cười mỉa mai, khinh bỉ đối với cái xấu, cái cười hài lòng sảng khoái khi cái ác, cái xấu bị trừng trị.
“Tình ngoại” (3) được mở nút như sau:
“Khi muốn kết hôn với ngoại kiều, dù là con của ai đi nữa, cũng phải qua các thủ tục từ Sở Tư pháp đến Viện Pastơ. Và khi đưa kết quả xét nghiệm máu, một nhân viên của Viện Pastơ đã hỏi cô một câu hỏi khó trả lời:
- Cô đã quan hệ thân mật với Mi-sen chưa?
- Không hề, tôi là con một gia đình có giáo dục…
- Vậy thì tôi mừng cho cô, khi xét nghiệm trong máu của Mi-sen có vi khuẩn HIV dương tính.
Cô Mơ rùng mình và bật khóc. Không hiểu cô khóc thương cho người tình ngoại hay khóc cho bản thân cô đã lỡ quan hệ quá đậm đà với Mi-sen thì có Trời mới biết. Nhưng điều chắc chắn là cô đã nói đúng. Chỉ có người tình ngoại như Mi-sen mới đem lại cho cô những thứ mà người tình nội vẫn không tìm ra được”.
Với óc thông minh, hài hước, tác giả đã chọn lọc những chi tiết nhỏ nhưng thật đắt, và sắp xếp, cấu trúc tác phẩm một cách khoa học, chặt chẽ. Giọng văn lúc nào cũng tự nhiên, nhẹ nhàng thoải mái, ngôn ngữ bình dân, thường nhật được sử dụng hết sức điêu luyện.

Trong tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa, ngôn ngữ nói, ngôn ngữ bình dân, những từ lóng… xuất hiện với mật độ dày đặc: “xực” thay cho “ăn”, “chuồn lẹ” thay cho “đi nhanh”, “quá cỡ thợ mộc” thay cho “quá sức tưởng tượng”, “im re” thay cho “im lặng”, “con bài cuối cùng” thay cho “phương cách cuối cùng”, “gặm” thay cho “ăn”. Kèm theo đó là việc “biến tấu” những câu ca dao tục ngữ, những câu hát, điệu nhạc quen thuộc vào trong tiểu phẩm của mình như “mò kim đáy bể”, “không thày đố mày mần ăn”, “đường dài mới biết ngựa hay”, “lấy tiền… (Nhà nước) bao gái có đòi được đâu”, “hát với dòng sông đen”… Những thủ thuật trên làm cho tác phẩm trở nên gần gũi với người đọc, đồng thời nhấn mạnh ý của tác giả.

Gạt nội dung tư tưởng sang một bên, lướt mắt trên những dòng chữ, ta cũng cảm thấy thật nhẹ nhàng, thoải mái bởi nhịp điệu của câu chữ, đọc đến đâu muốn cười đến đó.
Tác giả cũng thường liên tưởng chuyện trong nước, ngoài nước, chuyện hiện tại, quá khứ,…, để xây dựng tiểu phẩm với nghệ thuật cường điệu, ẩn dụ… làm tăng thêm vẻ độc đáo cho tác phẩm. Khi phê phán về ngôn ngữ quảng cáo, tác giả không vào đề ngay mà lại liên tưởng đến một câu chuyện vui về quảng cáo. “Quảng cáo… cũng nên cười tí chút” (4) được mở đầu như sau:
“Một người vừa mới chết, hồn được phán quan đưa đi tham quan địa ngục và thiên đàng để hồn tìm về nơi an nhàn (dân chủ quá cỡ thợ mộc). Khi đi qua địa ngục, hồn thấy các cô gái ăn mặc như các cô bia ôm, còn các ông thì chỉ việc nghe hát, ngồi uống bia âm phủ, đánh bài… Còn khi hồn lên thiên đàng thì ôi thôi quá… chán. Hồn chỉ thấy những ông già lụ khụ, ngồi ho hen chán ngắt. Thế là hồn bèn chọn sống ở địa ngục.
Nhưng sau khi vừa nhận được quyết định sở hữu một khu nhà vườn rộng 2 mẫu ở mặt tiền địa phủ xong thì bỗng dưng trời đất tối sầm. Ba, bốn con quỷ dạ xoa lưỡi dài tới rốn, cầm chĩa ba và roi cá sấu “đục” hồn tới tấp.

Hồn ta hoảng quá kêu lên: “Ủa sao thấy địa ngục vui lắm mà, sao bây giờ lại bị tra khảo thế này?”.

Phán quan trả lời: “Tại nhà ngươi không biết đấy thôi, mấy hình ảnh ngươi thấy chỉ là quảng cáo của địa ngục”.
Nghệ thuật ẩn dụ, nhân hóa được sử dụng ở đây thật đặc sắc. Hồn đã bị gài bẫy trong cái thế giới ma thuật của quảng cáo, thật – giả, giả – thật lẫn lộn khó lường.
Trong tiểu phẩm của Lê Văn Nghĩa, cái đúng – cái sai, nụ cười – nước mắt, thật giả – giả thật thường bị xáo trộn, đảo ngược một cách rất khôi hài. Tác giả khẳng định cái sai, phủ định điều đúng bằng giọng điệu rất tỉnh bơ, làm tăng tính châm biếm, hài hước.

Và chính sự nghịch lý, sự mâu thuẫn giữa các sự việc, hiện tượng được miêu tả với sự việc, hiện tượng trong đời thực làm nổi rõ lên chủ đề tư tưởng của tác phẩm, giúp người đọc ngộ ra vấn đề một cách thấm thía nhất.
Tiểu phẩm “Lộ tẩy” (5) đã nêu lên những cảnh tượng hết sức đáng buồn, đáng mỉa mai làm sao. Điệp viên Không Không Thấy đã tìm ra được tên khủng bố có đặc điểm rất giống người Việt vì những “sơ hở” của hắn:
“Điều cốt yếu nhất là hắn sống ở xứ khác nên không hiểu gì về cái xứ của ta. Trước hết, khi đi xe gắn máy, có ai ngừng ở đèn đỏ khi phía bên kia đèn xanh không có chiếc nào chạy qua cả. Dân Việt ta nhiều khi vẫn chạy vượt cả đèn đỏ kia mà! Tôi phát hiện tên sát thủ này cực kỳ nghiêm chỉnh tuân thủ luật đi đường. Sau nhiều lần theo dõi, thấy hắn chạy xe chậm rãi, không len lách khi kẹt xe, đậu xe đúng lằn vạch qui định…; vào quán ăn, mỗi khi người phục vụ bưng thức ăn ra, anh ta liền cảm ơn; lỡ cọ quẹt ai, anh ta liền xin lỗi. Đi đâu, anh ta cũng xách cái túi để… đựng rác”.
Đọc đoạn văn trên, ta không khỏi xót xa, chạnh lòng. Tác giả liên tưởng, so sánh, gián tiếp phê phán những thói quen xấu của người Việt Nam.

Hình tượng nhân vật được xây dựng mang tính hư cấu. Giọng văn tỉnh bơ, không phải cười cợt, chửi bới mà nghe trầm lặng, chua xót làm sao! Ta cảm thấy hỗ thẹn, cảm thấy buồn trước những cảnh tượng như vậy. Tác phẩm có tính nội dung tư tưởng sâu sắc, tính giáo dục cao. Nó giúp người đọc tự nhận thức, tự đánh giá lại hành vi của mình, từ đó có những điều chỉnh cho phù hợp.
Trong tiểu phẩm “Cười” và “Nụ cười trả góp”, Lê Văn Nghĩa đã làm đảo lộn tính chất của nụ cười và nước mắt. Hai thế lực, hai nhóm người đối lập, một bên lẽ ra nên cười thì lại khóc, còn một bên lẽ ra phải khóc thì lại cười sung sướng, thật đáng buồn, đáng mỉa mai. Ẩn ý sâu xa của tác phẩm được bộc lộ một cách rất nhẹ nhàng, tự nhiên mà vô cùng thấm thía.

Con người ta hạnh phúc nhất là biết cười khi nào cần cười và biết khóc đúng lúc cần khóc. Có lẽ vì thế mà tiếng cười đôi khi nó không còn là tiếng cười, và tiếng khóc cũng không còn là tiếng khóc với cái nghĩa nguyên thủy của nó.

Nhìn bên ngoài, người đọc có cảm giác như cái ông Lê Văn Nghĩa này ngông ngông làm sao, luôn làm xáo trộn mọi thứ, luôn gán ghép sai lệch giữa cái bản chất với cái hiện tượng bằng loại ngôn ngữ hết sức thường nhật, dí dỏm, khôi hài, nhịp điệu câu chữ vui tươi, thoải mái. Nhưng đằng sau sự xáo trộn, đảo lộn ấy là ý nghĩa sâu xa, là bản chất của vấn đề, là chủ đề của tác phẩm. Ta tìm thấy một Lê Văn Nghĩa lúc nào cũng trăn trở, băn khoăn trước cuộc sống, luôn đau đáu nhìn vào con người, nhìn vào chính mình để tìm cái thật. Chắc có lẽ vì thế mà đọc tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa, ta cảm thấy nhẹ nhàng, thoải mái, nhịp tim như nhảy múa theo từng câu chữ.

Nhưng khi đọc xong, dường như ai cũng phải lắng lòng trước ý nghĩa sâu xa của tác phẩm, lắng lòng trước những cảnh tượng đáng “cười (mà) buồn”, đáng “cười (mà) tức”. Đó cũng là tiếng cười trong hầu hết các tiểu phẩm của Lê Văn Nghĩa, “trong sáng, lạc quan, dũng cảm”, thể hiện cuộc sống đang vươn lên. Cười như thế cũng là một cách “gây áp lực của giai cấp này đối với giai cấp khác”, ở đây là “gây áp lực” đối với cái xấu, cái lạc hậu, lỗi thời.
Xã hội cần có những tiếng cười như thế để phát hiện, đẩy lùi cái xấu xa, tiêu cực, ươm mầm cho cái tốt, cái đẹp phát triển và nở hoa rực rỡ.
Cảm hứng chủ yếu của tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa là cản hứng phê phán mang tính xây dựng. Nội dung được thể hiện bằng phương thức của văn học với cách nói, cách thể hiện của văn hóa dân gian cùng với sự sáng tạo độc đáo của tác giả cho phù hợp với thời đại. Tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa trở nên gần gũi làm cho người đọc thích thú bởi chất dí dỏm, khôi hài, thông minh và bình dị trong phong cách.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình độc đáo, cùng với lối văn cường điệu được sử dụng thường xuyên làm cho tiểu phẩm Lê Văn Nghĩa có những nét đặc trưng riêng, hình thành nên phong cách riêng của tác giả. Có thể nói, “cây cười” Lê Văn Nghĩa đã có những đóng góp rất lớn cho sự phát triển rực rỡ của thể loại tiểu phẩm trên Tuổi Trẻ nói riêng và thể loại trào phúng trên báo chí nói chung.
VÕ THỊ NGA

(1): Báo Tuổi Trẻ Cười số 293 (8-1992).
(2): Báo Tuổi Trẻ Cười tháng 1-1991.
(3): Báo Tuổi Trẻ Cười số 106 (11-1992).
(4): Báo Tuổi Trẻ Cười tháng 2-1997.
(5): Báo Tuổi Trẻ Cười số 205 (2-2002).

Nhưng hình như trái ngược lại không khí đó, cơ quan rất vắng vẻ. Những người bạn, người khách quen, nhân viên của cơ quan không lại chơi vào một buổi tối đầy thi vị như thế này. Hân nhìn ra ngoài đường. Tiếng xe gắn máy vút nhanh, chiếc nọ nối chiếc kia làm vang một chuỗi dài âm thanh đến khó chịu. Những cặp trai gái, trong những bộ quần áo mới cắt đủ kiểu, đang dập dìu đi qua lại trước cơ quan, nơi có con đường dẫn ra nhà thờ Đức Bà.

Hân cầm đàn lên hát nghêu ngao vài câu. Xong bỏ xuống, lại chúi mũi vào quyển sách dang dở trước mặt. Ca trực của anh nhận bắt đầu từ 18 giờ chiều 30 Tết đến 6 giờ sáng ngày mồng Một.

Hân vụt cầm lấy máy điện thoại.

Hân: Alô, tổng đài số 10 đó phải không? Dạ, cô ơi, cô làm ơn cho tôi nói chuyện với 7007, Campuchia…

Tiếng trong điện thoại: Số máy anh số mấy?

Hân: 99999, cơ quan của báo X.

Tiếng trong điện thoại: Anh cảm phiền nhé, đường dây Campuchia bận rồi.

Hân: Buồn ghê.

Đ.T.: Sao anh buồn?

Hân: Định nói chuyện với đứa em gái trong đêm Giao thừa. Trực cơ quan một mình buồn quá!

Đ.T.: À, anh ơi, anh làm ơn cho hỏi chút… Truyện ngắn về cô thanh niên xung phong trên báo xuân năm nay của ai vậy anh?

Hân: Chắc chắn là không phải tôi viết rồi. Nói chơi vậy chứ, đó là của nhà văn Nguyễn Xuân Miên, người ở cơ quan chúng tôi.

Đ.T.: Ông đó viết hay quá… Lời của ông ấy dí dỏm, dễ thương ghê. Mà hay nhất là viết đúng tâm trạng của con gái thanh niên xung phong.

Hân: Chị đừng có gọi ông ấy bằng ông. Nó trẻ măng hà! Năm nay được 29 đó. Nó rành về tâm lý mấy cô gái thanh niên xung phong, vì nó có vợ là thanh niên xung phong …

Đ.T.: Và có nhiều bồ nữa.

Hân: Cái đó tôi không biết. Ai nhiều bồ chứ tôi thì đang… ế.

Đ.T.: Tội nghiệp chưa. Anh qua tổng đài tôi giới thiệu cho mấy đứa bạn. Còn trẻ, yêu nghề, nhưng có tật hay nói nhiều vì lý do nghề nghiệp.

Hân: Dạ thưa chị, “em” không dám.

Đ.T.: Nói vậy chứ “chị” sợ mấy ông làm báo lắm “em ơi”…

Hân: Thôi, chị đừng giỡn. Sao lại sợ?

Đ.T.: Mấy ông đó có cái miệng dẻo quẹo nhiều bồ lắm.

Hân: Bảo đảm có giấy giới thiệu của cơ quan, giấy chứng nhận độc thân của công đoàn.

Đ.T.: Đúng là cái miệng của nhà báo. Anh viết mục gì vậy?

Hân: Gỡ rối tơ lòng… thòng. Giỡn chơi vậy chứ tôi đâu có làm phóng viên.

Đ.T.: Chứ anh làm cái gì?

Hân: Đánh máy kiêm giao liên.

Đ.T.: Xin lỗi anh một chút. Anh chờ máy chút nghe.

Hân vẫn cầm ống điện thoại. Anh nở nụ cười nhẹ nhàng, khẽ nhún vai. Tiếng vang ra từ đầu ống nghe rất rõ… – Alô, chị tổng đài ơi, Hà Nội bắt được chưa? – Ông chịu khó chờ một lát, đường dây bận rồi! – Cô làm ơn cho tôi nói chuyện nhanh nhanh lên nhé! Cám ơn cô. – Không có chi… Hân lại đặt ống nghe lên tai, chăm chú nhìn vào 10 chữ số xếp hình vòng cung trên chiếc máy vô tri, nhưng bây giờ là một nhịp cầu tâm hồn ấm áp trong đêm Giao thừa cô đơn của anh.

Đ.T.: Alô. Anh… anh gì đó hả?

Hân: Anh Hân.

Đ.T.: À, anh Hân. Làm nghề báo chắc vui lắm hả anh?

Hân: Vui lắm.

Đ.T.: Anh đánh máy chắc vui lắm hả?

Hân: Vui cái gì. Buồn gần chết. Tối ngày cứ gõ lọc cọc, lọc cọc như tiếng của một chiếc xe ngựa, mà là một con ngựa già.

Đ.T.: Sao anh nói có vẻ chua chát vậy?

Hân: Con trai mà ngồi đánh máy… chán lắm. Cứ ngồi lì một chỗ không hà. Nhưng có cái vui nhất là mình đi sửa văn của mấy ông nhà báo trong cơ quan mình.

Đ.T.: Sửa văn?

Hân: Chứ sao! Nói cho oai chứ sửa văn cái gì. Nhiều khi mấy ổng viết gấp, không để ý, trật chính tả, mình sửa lại thôi.

Đ.T.: Nói vậy chứ thấy một cái bài mình đánh máy đăng báo thì vui lắm chứ.

Hân: Mình vui thì ít mà tác giả vui thì nhiều.

Đ.T.: Sao vậy?

Hân: Mấy ổng vui vì mấy ổng lãnh tiền nhuận bút, còn mình thì có lãnh cái gì đâu. Chắc… xin lỗi, nãy giờ nói chuyện với… mà không biết tên… Chắc tên của… đẹp lắm. Nghe giọng nói dễ thương hết sức!

Đ.T.: Ghê! Tên xấu lắm, xấu như người vậy đó.

Hân: Chỉ cần làm quen với một người xấu mà có giọng nói như chim sơn ca như thế này là hên cả năm rồi, mong ước gì hơn.

Đ.T.: Ghê. Mấy anh chỉ giỏi tán.

Hân: Thì nghề của nhà báo mà.

Đ.T.: Hoàng. Minh Hoàng.

Hân: Chắc nghề của Hoàng cũng vui lắm? Nghe người ta nói chuyện muôn nơi.

Đ.T.: Nghe hoài cũng chán anh ơi. Tối ngày cứ nghe chuyện, nói chuyện, cầm phích không cũng đủ mệt. Hết giờ làm việc không muốn nói chuyện với ai hết.

Hân: Ngay cả với người yêu?

Đ.T.: Ghê. Người ta còn nhỏ chứ bộ.

Hân: Thì sau này. Vậy, ông nào có tán Hoàng chắc cũng chỉ cần im lặng. Đúng im lặng là vàng mà.

Hân ngưng nói một lát. Đầu dây bên kia cũng im lặng chờ đợi. Hân khẽ lấy tay nhón một miếng mứt, bỏ từ từ vào miệng.

Đ.T.: Alô, tại sao anh ngưng nói vậy?

Hân (cười): Thì như tôi vừa mới nói phải im lặng.

Đ.T. (vang lên tiếng cười): Ghê. Cái anh này.

Hân: Có khi nào Hoàng cắm lộn phích không?

Đ.T.: Có chứ. Lúc ấy mắc cười lắm. Hai người nói hai chuyện không ăn nhập gì với nhau hết. Nhưng bây giờ hết rồi, lúc mới vào thôi.

Hân: Hoàng làm được mấy năm rồi?

Đ.T.: Mới khoảng chừng năm anh ạ.

Hân: Trước đó, Hoàng làm gì?

Đ.T.: Thanh niên xung phong! Thanh niên xung phong chuyển ngành.

Hân: Thanh niên xung phong chuyển ngành hả? Xin bắt tay một cái. Đều là bồ nhà cả. Mình cũng là thanh niên xung phong chuyển ngành đây.

Đ.T.: Anh chờ Hoàng chút nghe! Alô, dạ tổng đài đây… Dạ, đường dây Đà Nẵng hư rồi. (Tiếng vang trong máy, một giọng đàn ông). Nếu Đà Nẵng hư thì cho nói chuyện với tổng đài chút – Dạ, tổng đài đây. – Năm nay tổng đài bao nhiêu tuổi? – Dạ, năm nay vừa tròn 50 tuổi. Dạ, tổng đài đang bận, ông cảm phiền nghe…

Đ.T.: Làm nghề này cũng vui, nhưng hơi bực. Cứ bị mấy ông phá hoài, nửa đêm như vậy cũng có người gọi điện đến phá.

Hân: Bây giờ thêm một người khách lạ đêm giao thừa nữa.

Đ.T.: Trước kia anh ở tổng đội nào?

Hân: Tổng đội 3 biên giới.

Đ.T.: Hả? Tổng đội 3 biên giới hả? Trời ơi, lúc trước Hoàng cũng ở tổng đội đó. Nhưng từ Tổng đội 5 sát nhập vào.

Hân: Còn tôi thì ở Tổng đội 1. Có lẽ vì thế mà ta không quen nhau.

Đ.T.: Nhiều khi tụi mình gặp nhau rồi cũng không biết chừng nữa. Nhưng Hoàng công tác ở tuyến sau không, nên… chưa gặp anh.

Hân: Thì bây giờ gặp cũng được rồi. Đi dâu cũng gặp thanh niên xung phong cả.

Đ.T.: Không biết anh có còn nhớ Giao thừa năm 1979 không? Năm đó vui ghê. Anh biết không, Hoàng cũng lên diễn kịch nữa.

Hân: Hoàng đóng vai gì? Có phải vai “Em, cô gái tổng đài” không?

Đ.T.: Không, vai sư nữ trong tuồng cải lương “Cây bắp chuối trổ bông”. Tại vác B.40 hoài, với lại nghe B.40 tụi K. giã như pháo Tết diễn tuồng đó. Anh em cười bò lăn…

Hân: Còn tụi này có màn thi giật cúp. Giải nhất một gói Hoa Mai, giải nhì một gói cà phê, giải ba bánh in.

Đ.T.: Thi nữa hả? Thi cái gì vậy?

Hân: Thi coi ông nào vá quần áo lẹ nhất và bắt được nhiều rệp của đứa khác bỏ vào túi mình. Rồi sau đó, anh em nảy ra sáng kiến bắt rệp đá với nhau.

Đ.T.: Mấy anh có cà phê với bánh in nữa à? Sang ghê ta.

Hân: Sang nỗi gì! Bánh in làm bằng sữa bột trộn đường, hấp cách thủy… ăn ngán thấy bà cố tổ. Còn cà phê là bo bo rang cho khét rồi đem xay. Nhưng vẫn ngon như thường.

Đ.T.: Lúc đó anh làm công tác gì vậy?

Hân: Được xông pha ra “miền khói lửa” giết bọn “giặc cá” nên thỉnh thoảng cũng bị đổ máu vì làm ẩu đứt tay…

Đ.T.: Trời ơi, gian nan ghê há. Đúng là kiểu: “Chồng người đi đánh sông Lô – Chồng em ngồi bếp rang ngô cháy quần…”.

Hân: Thôi đừng có nói như vậy, nghe dễ xa nhau lắm, bạn ơi.

Đ.T.: Tại vì… Tại vì… anh không chịu nói thiệt làm chi.

Hân: Thì… thì mình cũng làm những công chuyện như anh em khác thôi.

Đ.T.: À, chắc anh còn nhớ Thìn… Thìn C phó C5 đó.

Hân (giọng bùi ngùi): Nhớ chứ. Hôm trước tôi có đi ngang nghĩa trang liệt sĩ ở ngà ba Kà-tum, Xa-mát và có rẽ vào thăm mộ anh ấy. (Bên đầu dây kia Hoàng im lặng một lát).

Hân: Alô, alô…

Đ.T.: Alô, Hoàng đây…

Hân: Tôi còn nhớ lần gặp Thìn cuối cùng là lúc ở trạm xá của một đơn vị bộ đội. Khi tôi về mấy ngày thì trạm xá đó bị pháo kích trúng… Anh Thìn chết ở đó, nhưng nói cho cùng, nếu trạm xá không bị pháo kích trúng thì anh Thìn cũng khó qua nổi… Anh ấy bị thương ở phổi nặng lắm.

Đ.T.: Thôi… gần Giao thừa rồi, anh đừng nhắc tới chuyện buồn ấy nữa…

(Bỗng dưng tiếng pháo nổ hàng loạt, kéo dài… Tiếng còi tàu hụ vang lên từ bến cảng mà hai người – dù ở hai đầu dây – vẫn nghe rõ mồn một. Đâu đó tiếng chuông nhà thờ Đức Bà vang lên thánh thót…).

Đ.T.: Giao thừa rồi đó anh!

Hân: Ừ, Giao thừa rồi. Nhớ những cái Tết năm xưa quá. Xin chúc mừng Hoàng một năm mới đầy hạnh phúc.

Đ.T.: Anh Hân ơi, anh hát cho Hoàng nghe một bản đi.

Hân: Tôi mà hát cái gì, giọng nghe như vịt chui đầu vào ống lon sữa bò mà gào vậy…

Đ.T.: Hoàng không cần nghe giọng hát hay đâu… Alô, xin lỗi chờ Hoàng một chút. Alô, tổng đài đây (tiếng Hân nghe được trong ống điện thoại). – Alô, tổng đài đó hả? Xin chúc một năm mới hạnh phúc! – Dạ cám ơn ông. – Tổng đài ơi, cô tên gì vậy? – Dạ thưa ông, tổng đài đi ngủ rồi. Mai ông gọi lại nghe. – Thôi… mà, người đẹp… – Dạ thưa ông, tổng đài đi ngủ rồi. Ông cảm phiền nghe… Alô, anh Hân đó hả, anh hát cho Hoàng nghe một bản nào của thanh niên xung phong đi.

Hân: Thôi kệ, mình hát bài “Những bông hoa trên tuyến lửa” của Đỗ Trung Quân và Nguyễn Cửu Dũng nghe. Hai thằng cha nội đó là thanh niên xung phong thứ thiệt đó.

(Hân cầm đàn và hát vào máy điện thoại. Giọng của anh hát không hay lắm, mặc dầu rất trúng nhịp. Tuy nhiên, người ta vẫn nghe được một cái gì đó thật lắng của tâm hồn. Hình hư đôi lúc, giọng của Hân có nước mắt).

Đ.T.: Anh hát hay ghê! Hay vì tình cảm chứ không phải vì giọng hát.

Hân: Hoàng ơi, nhà Hoàng ở đâu?

Đ.T.: Bí mật. Hoàng sắp đi xa rồi. Không gặp được đâu.

Hân: Nghĩa là nghỉ làm luôn?

Đ.T.: Chưa chắc. Đâu phải đi xa nghĩa là nghỉ làm việc.

Hân: Sang năm, chắc mình nghỉ việc ở đây quá.

Đ.T.: Sao vậy?

Hân: Buồn chán!

Đ.T.: Ghê. Buồn chán!

Hân: Khi là thanh niên xung phong mình làm công tác đâu đến nỗi tệ, nhưng bây giờ chuyển ngành rồi, mà làm cái gì đâu á, không trúng với sở thích của mình.

Đ.T.: Ghê, làm ở nhà báo cũng thích lắm chớ bộ. Được đọc bản thảo trước của mấy ông nhà văn, nhà báo, được tiếp xúc với những người làm văn nghệ. Đâu phải như nghề của mình, chung quanh toàn là những ổ cắm phích, dây điện và tiếng nói của những người xa lạ. Mình có chán đâu.

Hân: Nhưng Hoàng là con gái, và sự đóng góp của Hoàng trong thời gian qua làm sao bằng được những người con trai. Họ hi sinh đâu phải là để làm những công việc như… như mình đang làm chẳng hạn.

Đ.T. (im lặng một lát): Anh Hân này, Hoàng nghĩ nếu mà anh có thích một công việc nào đó thì cũng có thể tự phấn đấu học thêm ngoài giờ. À, biết đâu chừng sau này anh sẽ trở thành một nhà văn. Cứ ngồi đánh máy bản thảo riết rồi anh viết văn hay hồi nào mà anh không biết đó. Như một nhà văn nổi tiếng nào đó của nước Anh, ông ta chỉ là thợ sắp chữ thôi, mà sau này nổi tiếng cả thế giới.

Hân: Mình đâu dám mơ làm nhà văn. Không có khiếu, không có vốn sống…

Đ.T.: Thì anh cứ viết chuyện anh sống ở thanh niên xung phong, hoặc là câu chuyện đêm nay chẳng hạn…

Hân: Con trai gì mà cứ ngồi đánh máy. Chán lắm.

Đ.T.: Chứ anh Hân muốn làm gì nào?

Hân: Làm gì thì cũng chưa biết.

Đ.T.: Chính anh còn chưa biết chọn cho mình công việc gì nữa thì làm sao người ta phân công cho anh được. Thôi, nếu chưa được làm việc mình thích thì hãy cố gắng thích công việc của mình đang làm vậy.

Hân: Cha, đầu năm mình lại được một người lên lớp.

Đ.T.: Cho nó mau lớn. Thôi, Hoàng buồn ngủ quá rồi. Nãy giờ mình nói chuyện cũng lâu. Thôi, Hoàng đi ngủ đây. Chúc anh một năm đầy hạnh phúc và sớm trở thành nhà văn.

Hoàng cúp máy. Hân ngẩn ngơ cứ cầm máy chờ đợi. Đầu dây không có tiếng trả lời. Anh gác máy. Cầm lấy đàn, anh dạo một vài nốt nhạc đầu của bài “Trên đường đời”. Anh khẽ nhún vai lẩm bẩm: “Chưa bằng ai mà bày đặt lên lớp…”.

oOo

Mồng ba Tết, Hân là người vào cơ quan sớm nhất. Những cánh mai rơi lả tả trong phòng khách. Những trái dưa hấu không còn ở đó nữa. Vội vã, Hân đi lại chiếc máy điện thoại, quay số 10.

Hân: Alô. Tổng đài đó phải không ạ? Hoàng đó hả?

Đ.T.: Không phải đâu ông ơi.

Hân: Xin lỗi, cô làm ơn cho tôi gặp cô Hoàng một chút.

Đ.T.: Ông ơi, ở đây không có cô nào tên Hoàng hết.

Hân: Có mà, cô giấu tôi hoài, tôi mới nói chuyện với cô ấy hôm Giao thừa mà…

Đ.T.: Đêm Giao thừa? Ông để tôi xem lại lịch trực.

Hân: Cô Hoàng mới chuyển về làm, trước là thanh niên xung phong đó.

Đ.T.: Ở đây không có cô nào là thanh niên xung phong chuyển ngành hết. A, đêm trực Giao thừa là cô Hồng. Hoàng là tên chồng sắp cưới của cô ấy. À, rất xui cho ông là cô ấy nghỉ phép để chuẩn bị lấy chồng.

Hân: Chắc không phải đâu, cô Hoàng là thanh niên xung phong mà.

Đ.T.: Ông biết bằng tôi làm sao được. Có phải cô Hồng là một cô bộ đội mới chuyển ngành không? TRước kia, cô đi bộ đội, làm y tá và có chiến đấu ở biên giới nữa. Cô ấy có một người yêu tên Thìn, anh này là thanh niên xung phong. Tôi nghe nói hai người trước kia là bạn học cùng trường. Nhưng anh Thìn thì đi thanh niên xung phong, còn cô ấy thì đi bộ đội. Oái oăm một chỗ là hai người gặp nhau tại chiến trường, lúc anh ấy bị thương nặng. Tội nghiệp, khi trạm xá bị pháo kích, cô ấy không nề hà thân mình, dìu anh ấy ra khỏi trận pháo. Nhưng không may, cô ấy bị miểng pháo cắt đứt một chân, còn anh Thìn thì hi sinh ngay trong vòng tay của…

Hân (hỏi dồn dập): Nhưng… nhưng sao bây giờ cô ấy lại đi lấy chồng?

Đ.T.: Anh này kỳ chưa. Cô ấy đi lấy chồng là chuyện của cô ấy. Không lẽ anh bắt người ta ở giá. Nhưng đó là chuyện của quá khứ. Hãy bắt đầu làm lại tương lai anh ạ. Tội nghiệp, Hồng phấn đấu ghê lắm trong công tác này, kể từ khi cô ấy được giải ngũ.

Hân: Dạ cảm ơn chị. Nếu chị gặp cô Hồng xin nhắn là Hân gửi lời thăm hỏi và chúc cô ấy hạnh phúc.

Hân gác máy, mặt bần thần. Tiếng cười nói vang rân của bạn đồng nghiệp như báo hiệu một ngày mới đã bắt đầu. Anh gắn những tờ giấy vào ru-lô máy chữ, đánh vài dòng, nhưng hình như trí óc anh đang cố hình dung ra một người con gái thương tật, đang xoay xở chung quanh những hàng dài ổ phích và liến thoắng “Alô, alô, đây tổng đài, đây tổng đài…”.

oOo

Không biết Hân có nghe theo lời khuyên của giọng nói Giao thừa năm trước phấn đấu để trở thành nhà văn hay không, nhưng trên một tờ báo xuân năm sau, người ta có đọc được một truyện ngắn mang tên: “Câu chuyện đêm Giao thừa”. Và tên tác giả là…
(1982)

-       Alô, em đây, Linh đây. Dậy đi anh, em hết giờ làm việc rồi. Anh em mình đi chơi Macao trong đêm đi.

Chu ngần ngừ rồi đáp:

-       Linh đang ở đâu đó?

-       Chỗ em làm. Anh thay đồ xuống khách sạn, em sẽ đi taxi tới ngay.

Bên kia đầu dây gác máy. Chu uể oải ngồi dậy mặc quần áo. Tiếng động trong đêm làm Nguyên, người bạn cùng phòng trong chuyến đi du lịch Macao này tỉnh giấc. Anh ta hỏi Chu:

-       Cô ấy gọi hả? Thôi ông cứ đi chơi cho cô ấy vui. Dễ gì cô ấy gặp được một người đồng hương như tụi mình…

Cái câu “Dễ gì gặp một người đồng hương” ở Macao, nơi xứ lạ quê người này, không biết dung cho Chu hay Linh.

Chu và Nguyên gặp Linh trong một hộp đêm nằm trong khách sạn sang trọng Lisboa. Cái giá cắt cổ của hộp đêm làm hai anh ngần ngại. Nhưng người phục vụ – trong bộ đồng phục người lính hoàng gia Anh – đã lịch sự mở cửa làm hai anh không thể chối từ. Nguyên dặn Chu:

-       Tụi mình chỉ uống mỗi đứa một ly bia, xem màn vũ sexy rồi về.

Lúc hai người vừa vào, chương trình vũ sexy mới bắt đầu. Trên một khoảng trống của sân khấu nhỏ, một cô gái Nga bắt đầu uốn éo theo điệu nhạc. Đèn đóm trong phòng được chuyển sang một màu tím nhạt, thỉnh thoảng bạc trắng để khách hào hoa không nhìn thấy rõ gương mặt bạn tình trong lữ quán.

Ngọn đèn được tập trung chiếu thẳng vào thân hình người con gái chỉ còn hai mảnh vải nhỏ, đủ che những nơi cần che. Trông họ biểu diễn như đang trả bài, một bài học hàng đêm họ phải thực hiện đến chán ngấy và cực nhọc. Hình như họ chỉ lên sân khấu, cố để cho khách giang hồ tứ xứ muốn nhìn, muốn tìm kiếm cái gì lạ lung của giới tính ở những thân thể mệt nhoài vì trác táng kia. Họ cố lắc cái bụng không còn trinh tân, uốn éo theo điệu nhạc một cách mệt mỏi cho giờ chóng qua. Trên sàn múa họ là những cô gái – theo lời giới thiệu – đến từ khắp năm châu bốn bể. Họ có thể là người châu Phi da đen, châu Á đến từ Thái Lan hay Hoa Lục, châu Âu đến từ Nga hoặc Pháp.

Đột nhiên, Chu hỏi người tài pán, khi bà ta hỏi cần có gái để ngồi chơi không?

-       Có gái VN không?

-       Có chớ.

Bà ta cho người gọi gái ra. Một lát sau, một cô gái, trong bộ quần áo sườn xám xuất hiện. Vừa thấy mặt Chu, cô ta xổ luôn một tràng tiếng Quảng Đông. Lần này, Chu nói bằng tiếng Việt:

-       Cô có biết nói tiếng Việt không?

Cô ta lắp bắp:

-       Tiếng… Việt… biết… chớ…

Cô gái nói những câu tiếng Việt hết sức ngọng nghịu khiến cho Chu đâm ra nghi ngờ bà tài pán đã đưa ra cho anh cô gái Tàu chỉ biết nói chút ít tiếng Việt. Chu hỏi gặng lại:

-       Cô là người Việt hay người Hoa?

-       Em… người… Việt… chớ. Em ở Sài Gòn…

-       Sao cô nói tiếng Việt không rành?

Cô gái xòe bàn tay ra:

-       Bốn năm rồi, bốn năm rồi… em có nói tiếng Việt đâu. Hồi nãy… Hồi nãy nghe anh hỏi em bằng tiếng Việt. Em mừng quá. Đã hơn bốn năm em chưa hề nói tiếng Việt với ai…

Chu cũng chưa tin hẳn cô gái này là người Việt nên hỏi:

-       Em sống ở khu nào?

-       Gần nhà thờ Ba Chuông… đường Trương Minh Giảng, trước giải phóng, bây giờ gọi là đường Lê Văn Sỹ đó…

Thêm một lần trắc nghiệm nữa:

-       Đố em ở gần khu đó có cái gì đặc biệt?…

-       À, để em nhớ coi… Khu đó có cái đường rầy xe lửa. Cứ chiều chiều là có một chiếc chạy ngang, rồi sáng sáng cũng có một chiếc. Gần đó có quán bán bánh canh cua, quán cháo gà…

Chu reo lên:

-       Đúng rồi, gánh cháo gà bà Sáu Xoan.

Không thể nào lầm lẫn được nữa rồi. Chu lần giở lại ký ức mình. Tuổi thơ Chu đã trải dọc theo đường rầy xe lửa – chạy ngang qua cổng xe lửa số sáu – vào những buổi trưa nắng gắt, để rồi sau đó cả bọn hùa vào ăn quỵt nước đá bào của chú Hía Tiều Châu. Có lần Chu đã quỵt tiền nước đá đậu đỏ bánh lọt bằng cách ngã lăn ra xỉu sùi bọt mép. Sau đó, hàng quán bắt đầu mọc lên. Thoạt đầu là quán bánh cuốn, sau đó là gánh bún riêu, rồi tiếp theo hình thành cả một khu phố ăn uống lề đường. Linh – cô gái ấy – đã kể cho Chu nghe không thiếu những thứ gì mà anh cần biết ở khu đường rầy xe lửa đó.

Chu chợt thấy có một nhu cầu đi chơi với Linh, một nhu cầu tình cảm của người cùng quê, xa xứ gặp nhau hơn là một nhu cầu trao đổi xác thịt. Nhưng Linh đã gạt đi:

-       Bây giờ anh về đi, vì còn trong giờ làm việc của em. Nếu khách mời em đi giờ này phải trả cho “má mì” 300 đôla, còn nếu ngồi như thế này thì anh không phải tốn tiền gì cả. Sau giờ làm việc, khoảng 3g sáng, em sẽ gọi điện thoại đến mời anh đi chơi. Bữa nay, em chiêu đãi anh mà…

Linh liến thoắng. Nhưng Chu cẩn thận hỏi thêm:

-       Lỡ em gặp một ông khách nào đòi ở với em suốt đêm thì sao?

-       Em sẽ từ chối. Đào ở đây từ chối hoài. Hay là… Hay là anh cần ngủ với em?

Cô gái thật đến một cách sỗ sang. Nhưng Chu trả lời dứt khoát:

-       Không. Anh chỉ cần mình đi chơi với nhau thôi. Nếu được, em có thể hướng dẫn anh thăm Macao ban đêm. Sáng mai anh về Hồng Kông sớm…

Rồi Chu kể cho cô nghe chuyện anh gặp rắc rối ở cửa khẩu từ Hồng Kông vào Macao. Vốn tính lười, vả lại nghe nói Macao du khách thường xuyên bị bọn du đãng trấn lột, nên anh để vé máy bay từ Hồng Kông về VN trong hành lý gửi tại một khách sạn ở Hồng Kông. Khi vào cửa khẩu Macao, công an cửa khẩu Macao dứt khoát không cho anh vào. Thoạt đầu, thái độ của họ tỏ ra rất khinh thị khi biết đoàn khách du lịch là người VN. Linh cho biết là trước đây đã có một số người VN vượt biên sang Hồng Kông, rồi từ Hồng Kông đào thoát sang Macao bằng con đường bất hợp pháp. Chính những người đó đã trở thành những băng nhóm xã hội đen mà chính quyền Macao nhiều lúc muốn bó tay.

Khi biết Chu chẳng có vé trở lại Hồng Kông, công an cửa khẩu dứt khoát không cho anh vào Macao. Người hướng dẫn du lịch Hồng Kông đứng thuyết phục mãi, một viên công an mới xiêu lòng vì thấy Chu đi cùng với đoàn, có cả danh sách đính kèm. Hắn hỏi:

-       Anh có mang theo tiền không?

-       Có hai ngàn đôla.

-       Đâu, móc lên bàn tôi xem.

Hú vía. Trước khi đi sang Macao, Chu đã nghe nói muốn vào Macao phải có ít nhất một ngàn đô trở lên nên anh đã gom góp đem số tiền theo làm bảo chứng.

Thấy đúng như số tiền anh đã khai, viên công an cửa khẩu đồng ý đóng dấu cho anh nhập cảnh. Khi đưa passports cho anh, hắn cũng không quên kèm theo cái nhìn khó chịu và khinh thị.

-       Người Macao nhìn người Việt mình như vậy đó anh ơi, bởi vậy ở đây rất ít người biết em là VN. Cũng như ở đây cũng có một số cô gái VN, nhưng họ không dám nhận gốc gác.

Trên sàn sân khấu, đèn đã bật sáng báo hiệu là show sexy vừa chấm dứt. Nếu ai muốn ngồi thêm phải mua tíc-kê mới. Linh cương quyết không cho anh mua tíc-kê nữa:

-       Phí tiền lắm anh ạ. Anh về khách sạn ngủ đi. Khoảng 3g em sẽ gọi điện thoại đến anh. Tụi mình có thể đi nhảy, đi chơi với nhau. Bữa nay, em “bao” anh… Gặp người Việt, em mừng lắm… Em phải ở cho đến hết giờ làm việc, đi bây giờ, anh tốn tiền lắm. Còn nếu anh cần gái em giới thiệu cho, nhưng nhớ là đúng đến gái… dơ lắm…

Chu từ chối những đề nghị của Linh. Chu cảm thấy trong những đề nghị của Linh có cái gì đó rất là thật tình, không che đậy những ý nghĩ, dù là những ý nghĩ hết sức trần tục.

Và Chu đã về khách sạn nằm ngủ. Nguyên và Chu, trên đường vào sòng bạc, đã bàn nhiều về cô gái này. Cả hai đều cảm thấy tất cả sự thật toát lên từ một tấm lòng xa quê của một người dù bán phấn buôn hương, nhưng tiền bạc, trong giờ phút này đối với cô không phải là vấn đề chính. Cái cô cần là sự ngọt ngào của âm điệu quê hương, mà lâu rồi cô chưa được nghe và sống cùng nó.

Khi Chu xuống khách sạn, Linh đã đứng đó. Cô bỗng trở nên giản dị trong chiếc váy trắng và một chiếc xách tay nhỏ. Trông cô là một cô gái dịu hiền, con nhà lành hơn là một cô gái vừa bước ra từ một hộp đêm hay một vòng tay tanh tưởi nào đó của những ông khách thập phương đến Macao tìm những ảo giác mạnh: Sòng bài, rượu và gái.

-       Nào, anh thích đi đâu, em đưa anh đi.

-       Anh biết Macao có cái gì đâu, chỉ trừ sòng bài, hộp đêm và em…

-       Đồ quỷ. Không giỡn nghe. Tối nay, anh em mình sẽ là anh em. Không muốn để một điều gì đó khiến anh nghĩ không tốt về em. Có thể em xấu với vạn người, nhưng em sẽ là người con gái tốt với anh. Đồng ý… Như em nói, nếu anh cần một cô gái để ngủ, em sẽ gọi cho anh những đứa bạn của em, nhưng em không thể…

Chu nắm chặt tay Linh. Anh cảm thấy bàn tay cô run lên. Có thể vì gió ngoài biển thổi vào hoặc từ những rung động của trái tim hoài cảm. Linh nói với anh:

-       Anh đến đồi giáo chủ Penha chưa?

-       Rồi. Từ đỉnh đồi, anh có thể nhìn bao quát cả Macao.

-       Thôi, thế này, em sẽ đưa anh đến một ngôi chùa, rất linh, ai cầu gì được nấy.

Linh gọi taxi đưa Chu đến ngôi chùa Bà Thiện. Ngôi chùa này không lớn lắm, nhưng nổi tiếng linh thiêng của Macao. Tục truyền ngôi chùa này do những người dân chài lập nên để cầu cho mưa thuận gió hòa.

Linh mua mấy bó nhang và giấy tiền vàng bạc của một bà già đang ngủ gật gà ngoài cổng chùa. Những khách thập phương đi vãn cảnh chùa vào ban đêm với bà ta không là chuyện lạ. Có những kẻ đến trước khi vào những sòng bài. Có những kẻ đến sau khi rời khỏi sòng bài hoặc để đi vào một thế giới khác. Chiếc cầu nổi tiếng của Macao về hình dáng kiến trúc cũng như là nơi đã đưa biết bao người về bên kia thế giới sau những giờ phút đỏ đen. Bà già ngước lên nhìn Chu và Linh. Không, đây có vẻ là cặp tình nhân hạnh phúc.

Linh đốt nhang và cô khấn thầm. Chu cũng đốt nhang và khấn cho những điều khấn của Linh sẽ trở thành hiện thực. Chu hỏi:

-       Anh có thể biết được em ước gì không?

-       Được nhưng cũng khó. Em mong được trở về Sài Gòn.

Câu trả lời của Linh quá bất ngờ với Chu, anh hỏi: “Nhưng cái gì đã ngăn em không được trở về Sài Gòn?”.

-       Luật của bọn giang hồ, xã hội đen.

Đi dọc theo bờ biển trong đêm, Linh đã kể cho Chu nghe về đời mình. Lớn lên trong một gia đình không được hạnh phúc, mẹ Linh sớm tái giá khi Linh được bảy tuổi. Dần dần, cô nhận thấy người dượng ghẻ có những thái độ, cử chỉ quá đỗi thân mật làm một cô gái chớm ở tuổi dậy thì luôn cảm thấy mình là một ngòi nổ để phá tung một gia đình, dù gia đình ấy đã không còn là chỗ dựa cho bất cứ một ai. Linh xin vào làm gái nhảy cho một vũ trường lớn ở Sài Gòn. Tại đây, cô đã quen và chẳng bao lâu sau, đồng ý làm đám cưới với một người đàn ông Hồng Kông, lớn hơn dượng ghẻ cô mười tuổi. Mẹ cô hỉ hả vì cô đã mang về nhà một số tiền khá lớn để làm của hồi môn, ăn hỏi. Gã dượng ghẻ của cô nhìn đứa con gái xinh xắn của vợ mà lòng ghen tức. Còn người đàn ông Hồng Kông thì hí hửng, xí xà, xí xồ luôn miệng. Riêng Linh, chỉ là một cuộc đi chơi xa.

Cuộc đi chơi xa của Linh đã không còn ngày quay trở về. Gã đàn ông Hồng Kông, người mà trong hôn thú Linh gọi là chồng, vốn là một tay mặc-rô trong đường dây tìm gái VN cho các hộp đêm ở Macao. Bù lại công khó nhọc, gã đàn ông đó được hưởng thân xác của Linh trong tuần lễ gọi là trăng mật và sau đó, hưởng một khoản tiền của các hộp đêm. Riêng Linh, khi đặt chân lên đến Macao, cô đã bị hắn lấy passports, và bây giờ giấy thông hành của cô đang nằm trong tay mụ tài pán.

Buồn cho thân phận và như một số cô gái khác, Linh đã lao vào những cuộc đỏ đen của các casino. Những lá bài xì dách, những con số của sòng tài xỉu, những gương mặt u mê, đắm chìm theo tiếng hối chỏ của bọn hồ-lì… đã phá hủy tất cả hi vọng về Sài Gòn của cô. Cô đã thua đến đồng bạc cuối cùng và cô phải mượn nợ để gỡ. Linh đã mắc vào cái bẫy người. Số tiền cô làm ra, bây giờ không đủ để trả nợ. Hàng đêm, cô phải làm từ 9g đến 5g sáng hay là ngày hôm sau nữa tùy theo từng loại khách tìm hoa. Số tiền cô tìm được chỉ đủ để trả tiền thuê nhà, ăn uống, tiêu vặt và trả nợ. Nghĩ đến ngày về, ôi mênh mông…

-       Lâu quá, em chẳng nhận được thư mẹ em, không biết địa chỉ có bị lạc.

-       Em viết thư đi, khi về Sài Gòn anh mang đến tận tay…

-       Thôi khỏi anh ạ, coi như là em không còn trên cõi đời này nữa. Vậy mà có khi mẹ em yên tâm, tưởng con gái mình sung sướng…

-       Sao em không nghĩ rằng mình có thể tìm một người chồng khác…

-       Đâu có dễ anh. Dầu sao, em cũng là một loại gái gọi, mua vui cho đàn ông tứ xứ. Em không thể tìm một người chồng nào có thể thông cảm cho hoàn cảnh của mình…

Chu thở dài. Lòng anh cảm thấy xốn xang, áy náy không thể tìm được một cách nào khả dĩ giúp cô ra khỏi sự bế tắc, ngoài sự cảm thông mà con người lúc nào cũng có sẵn. “Thôi, anh đừng nghĩ ngợi. Anh chẳng có thể giúp gì được em đâu. Chỉ cần gặp anh, nghe lại giọng nói Sài Gòn là em cảm thấy ấm áp rồi. À, anh với em đi uống cà phê nhé. Em khao anh. Em đã nói là em chiêu đãi anh mà…”.

Linh đưa Chu đến một quán cà phê trên một nhà hàng tháp. Khách ngồi trên nhà hàng, uống cà phê một lúc nhìn ra ngoài thấy tầm mắt mình đã ở vị trí khác, bởi vì đây là loại tháp xoay để du khách có thể ngắm cảnh quan Macao. Linh buông một câu đầy triết lý:

-       Dù cái tháp này có xoay đến đâu cũng thấy chỉ có một Macao… Không thoát được.

Chu nghe ngụm cà phê đắng chát. Anh và Linh không cảm nhận thời gian đã đi quá nhanh. Chu định ở lại Macao theo lời mời của Linh. Cô nằng nặc mời anh ở lại thêm một ngày. Nhưng Chu trả lời không thể. Nếu anh trễ chuyến Jumpo Cat, một loại tàu cao tốc vượt eo biển giữa Hồng Kông và Macao, nhất là khi không đi cùng với đoàn du lịch thì biết đâu, chuyện gì sẽ chẳng xảy đến cho anh. Chu hiểu rằng, dù ở lại một hay mười ngày, chẳng làm cho cuộc sống Linh tốt hơn. Anh không thể mang lại cho cô một quê hương, một Sài Gòn như cô mong đợi. Tất cả đã vuột khỏi tầm tay của cô. Ảo vọng ngay từ lúc cô tưởng lấy người chồng Hồng Kông kia là có tất cả.

Khi chia tay với Linh để trở về khách sạn, chuẩn bị hành lý trở về Hồng Kông, Chu hứa là sẽ mang những gì Linh gửi gấm kể lại cho tất cả người thân của cô đang ở Sài Gòn, trong đó có cả bạn thân anh. Anh cho Linh địa chỉ và nói: Hi vọng một ngày nào đó, anh sẽ nhận được một cú điện thoại bất ngờ như trong đêm anh đã nhận ở Macao. Một cú điện thoại ở Sài Gòn: Đó là cả một sự kỳ vọng, một hạnh phúc của cả đời Linh!

Đứng ở bến phà, làm thủ tục qua cửa khẩu Macao. Chu chợt nghe tiếng gọi: “Anh Chu!”. Quay lại, anh không ngờ Linh đang đứng đó, với vài cành hoa nhỏ. Đôi mắt cô như đọng lại những giọt sương đêm. Cô khẽ nắm tay Chu, không nói. Có những lúc lời nói chỉ là sự yếu đuối của một tâm hồn trống rỗng. Macao – nơi Chu đến một lần, có thể anh không bao giờ trở lại, nhưng chắc chắn anh biết rằng, anh sẽ không bao giờ quên Linh, quên cái đêm kỳ ngộ đầy kỷ niệm mà anh biết khó có thể tìm lại ở bất cứ nơi đâu, trên đất nước nào mà anh đã có dịp đi qua. Macao…

Macao và một người con gái chợt ghé trong đời xuân mộng mị.

1998

-       Băng Sony bao nhiêu một cuồn, cô ơi…

Cô gái đáp, không vồn vã:

-       Hai ngàn bảy…

-       Cô cho tôi mua hai băng…

-       Bao nhiêu?

-       Hai băng!

-       Ở đây kh6ong có bán lẻ…

Tôi định quay về, nhưng cô bán hàng vồn vã chạy ra đón người phụ nữ khoảng 50 tuổi. Gương mặt bà ta là một công trình của những tay bác sĩ giải phẫu. Đôi mắt chẻ hai mí, sưng mọng, cái mũi kéo dài ra như mũi của một nhân vật huyền thoại phương Tây, được gắn chễm chệ giữa hai má phúng phính như nói chỉ có ta là kẻ dám xúc phạm tới tạo hóa. Nhìn gương mặt đó, tôi khó thể ăn cơm được. Nhưng cô bán hàng đã tươi cười:

-       Dạ thưa bà mua chi?

Giơ một bàn tay đầy nhẫn xoàn lấp lánh, bà ta hỏi kênh kiệu:

-       Cha, cửa hàng này nhỏ quá…

-       Vậy chứ cái gì nó cũng có, thưa bà…

-       Có máy phát điện hiệu Yamaha 990… không? Loại dung để chạy cửa hàng…

-       Khoảng hai cây…

Một giọng đàn ông chen vào:

-       Thôi, đi em… Loại đó chắc không có ở đây đâu. Mình kêu tụi đàn em chạy qua Intershop…

Giọng nói hết sức quen thuộc. Tôi quay lại kiếm tìm gương mặt có cái đài từ kỳ lạ ấy…

Khi trưởng đoàn cải lương Bình Minh mời tôi dựng vở “Tiếng hát qua sông” đã giới thiệu với tôi về kép Hải Tân. Đây là một giọng ca được phát hiện từ phong trào quần chúng, sau đó anh xin vào đoàn cải lương này làm kép ba, kép nhì và bây giờ có cơ may thay cả kép chánh. Gương mặt của kép Hải Tân rất ăn sân khấu vì có cái mũi cao tự nhiên, cặp mắt hơi mơ mộng. Nếu anh không có một giọng hát đặc biệt không phù hợp với những vai chính diện, thì có lẽ, anh đã là kép chánh từ lâu.
Tiếng hát anh vốn hơi rè, nhất là khi lên cao lại bị hụt giữa chừng. Giọng hát rè của anh không phải của Việt Hùng, trầm ấm thì không bằng Hữu Phước, nhưng cao lại không bằng Minh Cảnh. Tất cả chỉ là sự pha tạp mỗi thứ giọng một chút. Lồng ngực của kép Hải Tân chưa đủ sức nâng cao giọng hát của anh khi khán giả đòi hỏi những giọng ca cao vút, đầy hơi. Điều đó rất đáng buồn cho một kép hát có hình thể sáng sủa như anh. Nhưng bù lại, không ai có thể thay thế Hải Tân trong những vai phản diện. Anh chính là kép độc nhất vô nhị của đoàn cải lương Bình Minh.

Nhưng, điều đáng buồn nhất cho Hải Tân là anh không thấy được sở trường cũng như sở đoản của mình. Trước khi phân vai, Hải Tân có gặp tôi, hỏi:

-       Thầy ơi, thầy có thể phân cho em vai kép mùi không? Vai Trần Linh đó!

-       Không, anh rất hợp với vai Lê Nghiêm.

-       Sao cứ đóng vai phản diện hoài, chán quá!

-       Đóng phản diện khó lắm chớ em. Nếu em là một người thật tốt trong cuộc đời, nhưng lại đóng thành công vai phản diện, đến nỗi khan giả ghét em như ghét Bàng Quyên, Trịnh Hâm hay Sở Khanh là em giỏi, rất giỏi.

Phải công nhận một điều là Hải Tân đóng rất tốt. Ở anh có một cái gì đó rất bẩm sinh thuộc về sân khấu. Anh biến chuyển tình thế, quăng bắt và thậm chí tạo tình huống không có trong kịch bản, nhưng lại rất đắt. Phải kể rằng trong việc xây dựng sự nghiệp cho anh có công của cô đào chánh Mỵ Hoàng. Đó là điều hiếm thấy trong một gánh cải lương – chỉ trừ khi họ là tình nhân của nhau trong một lúc nào đó. Tình yêu trong giới sân khấu thường khó là mối tình bền.

Vở đã được đưa ra công diễn và thành công không đến với kép chánh là lại đến với Hải Tân – vì tôi biết nhấn nhá những chỗ quan trọng nhất để Hải Tân thi thố hình thể cũng như giọng hát kỳ quái của anh. Không có một vòng hoa kiểu ái mộ phương Tây, nhưng sau mỗi giờ vãn hát trước cửa ra vào hậu trường, khán giả háo hức chờ đợi, chiêm ngưỡng cho kỳ được bộ mặt thật của Hải Tân ngày càng đông hơn. Tôi có thể nhận ra trong số họ là những cô gái ở các xóm lao động, những bà sồn sồn. Những khuôn mặt, từng cái nhìn của từng con người này, đôi lúc, chỉ nói lên một tấm lòng yêu mến thực tâm ngôi sao của mình.

Khi tên tuổi Hải Tân đã có chỗ đứng thì hậu trường của đoàn cải lương bắt đầu có nhiều đợt song ngầm. Trước hết, cô đào chánh Mỵ Hoàng khóc lóc với trưởng đoàn cải lương rằng Hải Tân có nhân tình và phụ rẫy cô. Anh đã bắt cô phá thai khi cô muốn mình được làm một người mẹ bình thường, không son phấn và không có ánh đèn màu.
Hải Tân đã dụ dỗ cô đưa cho anh ta hết cả tài sản mà bấy lâu cô dành dụm được. Trưởng đoàn hỏi ý kiến tôi để tham khảo. Làm sao mà có thể giải quyết được khi đây là chuyện tình yêu rất đỗi riêng tư và… nhất là khi trưởng đoàn lo lắng “Làm gì thì làm đừng để nó bỏ đoàn sụt, rờ-sết…!”. Tuy nhiên đó là điều người phụ trách lo lắng một cách vô ích vì Hải Tân đã đặt vấn đề: “Nếu không tăng lương cho tôi thì tôi sẽ đi hát đoàn tỉnh. Thằng Hoài Lộc là cái con mẹ gì mà cũng có xe hơi riêng, chiều chiều lái xe chở em đi chơi. Còn tôi, loại xịn đi hoài chiếc cúp, chán chết!”. Anh trưởng đoàn chỉ còn cách gãi đầu, gãi tai: “Chờ xin ý kiến cấp trên”.

Lúc ấy, tôi nghe nhiều diễn viên trong đoàn xầm xì rằng Hải Tân đang có bồ và người anh yêu (?) là một phụ nữ – đúng hơn là một mệnh phụ phu nhân trước ngày giải phóng. Bà vốn đã từng nổi tiếng trong giới nghệ sĩ trước kia về việc khoái “cô-léc-xông” tình yêu với các anh kép chánh và tung tiền ra mua báo chí, các phương tiện truyền thanh, cũng như các soạn giả cốt để nâng cao tên tuổi những anh kép đó. Sau ngày giải phóng, không ai nghe tên tuổi bà ta xuất hiện một cách công khai nữa nhưng ở hậu trường một số người vẫn nghe được hơi đồng rủng rẻng của bà. Và bây giờ… bà đã mon men đến hậu trường của đoàn cải lương Bình Minh.

Tôi gặp Hải Tân nói chuyện chơi, với tư cách của một đạo diễn:

-       Tại sao anh chọn nghề đi hát vậy?

-       Tại em thấy nó có tiền nhiều, được nhiều cô mê, lại nhẹ nhàng nữa.

-       Em thấy cái đoàn này làm sao?

-       Chán chết! Trước sau gì cũng rã đám. Thằng Ngọc Tới làm kép chánh nỗi gì. Đoàn muốn sống phải nhờ em. Nói thiệt, chỉ cần một tiếng là em có vài cây cho đoàn mượn ngay.

Giọng nói Hải Tân nghe chắc nịch và hãnh tiến. Cái đài từ kỳ lạ trên sân khấu ấy bây giờ đã thể hiện rõ tính cách phản diện ngay trong cuộc sống. Tôi thầm nghĩ như thế và không nói gì thêm. Tôi chỉ là đạo diễn được mời đến làm hợp đồng, và giá trị của tôi còn được mời đến dựng vở ở đoàn này nữa hay không là nhờ vào cái giọng lên bổng xuống trầm kia. Trưởng đoàn, người có quyền sinh sát trong tay mà còn sợ anh ta, nói gì tôi!

Cuộc sống lại đưa đẩy tôi rời khỏi đoàn Bình Minh để xuống dựng ở các tỉnh. Từ đó thỉnh thoảng tôi chỉ được nghe tin về Hải Tân mà thôi, và những loại tin tức bắn ra từ phía sau những cánh gà đó không làm tôi phải bận tâm. Những Hải Tân khác, những Mỵ Hoàng hai, những Ngọc Tới rất mới đã làm tôi điên đầu khi phải phân vai. Trong nghệ thuật cải lương, mỗi diễn viên đều muốn làm một ông Trời, trong khi tác giả và đạo diễn chỉ được quyền sáng tạo một Thượng Đế. Khó là ở chỗ đó! Tôi bị cuốn hút vào dòng xoáy của những tranh chấp, của những lời khen, tiếng chê, nụ cười vinh quang, giọt nước mắt, những bản hợp đồng mua bán phía sau tấm phông cũ kỹ… Tôi đã quên hết những diễn viên và gương mặt ở TP. Ở đâu, cũng có những vấn đề muôn thuở của nghệ sĩ giới ấy.

Hai năm sau, có dịp trở về Sài Gòn, tôi lững thững đi dạo phố vào một buổi chiều mưa. Cơn mưa càng ngày càng nặng hạt. Đứng bên nhà nhà hàng Givral nhìn qua Nhà hát Lớn, tôi cảm nhận được sự uy nghi nhưng buồn bã của cái nhà hát cổ kính mà bao tên tuổi trong nghệ thuật, chính trị đã lớn lên cũng như vụt tắt. Tôi tấp vào hè phố, trú mưa dưới một tiệm may lớn.
Dưới ánh đèn nê-ông ấm áp và rực rỡ, những khúc vải nhung, gấm Thượng Hải, Tô Châu thêu rồng phượng lung linh đầy sắc màu khêu gợi. Phía trong tủ kính là một ma-nơ-canh đang khoác một chiếc ki-mô-nô có viền kim tuyến. Xuyên qua cửa kính, phía sau con ma-nơ-canh, một đám người ngồi xoa mạt chược thảnh thơi và ấm cúng. Hết sức bất ngờ, tôi thấy Hải Tân đang quàng vai người mệnh phụ ấy và cười ha hả.
Như có linh tính, Hải Tân quay lên, và phúc chốc ánh mắt anh ta bắt gặp ánh mắt tôi. Tôi vội vàng quay đi vì cảm thấy ái ngại, và Hải Tân cũng vội cúi gằm xuống canh bạc đang còn mải mê… Tôi cứ đứng nhìn ra đường như chưa hề bao giờ gặp lại Hải Tân, nhưng thâm tâm tôi lại cứ muốn anh chạy ra mừng rỡ chào hỏi tôi. Chắc chắn là tôi sẽ không bước vào khung cảnh xa lạ đó nhưng dù sao giữa anh và tôi vẫn còn có cái gạch nối – đó là nghệ thuật.

Nhưng không! Anh đã bỏ sân khấu, bỏ tất cả để chui mình vào một tổ ấm quí phái. Có thể, sáng sáng anh ta chở bà mệnh phụ này đi đánh ten-nít, ăn sáng, chiều về chăm sóc cửa hàng, đêm đến đi nhậu và khuya về làm tình. Cuộc đời anh ta sẽ chầm chậm trôi qua cho đến lúc anh ta béo phị, hai bên má chảy ra và rồi chấm hết! Cơn mưa dứt. Tôi lặng lẽ bước đi. Lòng trĩu nặng buồn cho những con người bạc bẽo. Vừa lên Sài Gòn, tôi được biết tin Mỵ Hoàng chớm bị lao và gia đình đang trong cơn túng quẫn, phải bán từng món đồ trong nhà để sống. Trong khi đó con người tài hoa kia, đã né mình dưới vạt áo một người đàn bà lắm tiền.

Sau đó, mỗi lần có dịp đi ngang tiệm may sang trọng đó, tôi đều nhìn vào cửa hàng một cách mạnh dạn. Phía sau con ma-nơ-canh sang trọng đó vẫn là Hải Tân. Khi anh nằm ghế bố đọc sách trinh thám, khi anh đứng chào hàng, có lúc binh xập xám… Tôi nghĩ thầm rằng con ma-nơ-canh này chắc sẽ hết buồn vì phía sau nó cũng có một bạn đồng nghiệp, nhưng vinh dự là được bằng xương bằng thịt và đang phục vụ đắc lực bà chủ. Nhưng vì anh ta lại không thể đứng được suốt ngày trong tủ kính, nên tôi tạm gọi là phó ma-nơ-canh!

(1994)

Sau mỗi lần nhậu như thế, tôi thường đề nghị đưa ông về nhà bằng xe của tôi vì tôi biết ông không đi xe đến quán nhậu. Mỗi lần như thế ông đều lắc đầu từ chối và cười nói ông tự về được rồi. Hơn chừng năm lần như thế, tôi có cảm giác là sau cuộc nhậu, ông Khương có một điểm hẹn thứ hai – mà điểm hẹn này chắc chắn liên quan đến phụ nữ. Mà với cương vị của ông, một cán bộ tuyên huấn, không thể tiết lộ cho bất cứ người nào biết được.

Tôi rắp tâm khám phá bí mật của ông. Tôi làm việc này không phải vì sự căm ghét tính đạo mạo của ông mà là muốn khám phá bí mật của một người bạn mình hằng kính trọng.
Thói đời có nhiều người mình đặc hết lòng tin, cho đến khi mình ngờ ngợ một cái gì về họ, mình muốn tìm cho ra lẽ để đối chiếu vào lòng tin của mình. Tôi cũng ở vào trường hợp như vậy. Tối đó, tôi đậu xe Honda ở góc đường chờ sẵn.
Quả tình đúng y như tôi đoán, khoảng hơn 7g tối một chút là ông Khương rời quán nhậu. Khi ông Khương vừa ra khỏi quán nhậu thì đúng lúc ấy một chiếc xích lô đạp đã đậu sẵn đó chạy rề rề tới. Ông Khương không nói, không rằng leo lên xe ngửa người dựa vào nệm rất thoải mái. Vì tôi đi xe chầm chậm phía sau, nên tôi không rõ cách nói chuyện của ông Khương với bác tài xích lô như thế nào nhưng có lẽ là rôm rả lắm.
Tôi thấy hình như ông Khương móc thuốc lá mời bác tài nữa. Bây giờ tôi mới phát hiện ra đây là chiếc xe mà ông Khương đi thường xuyên. Chiếc xích lô đi chậm rãi, không có gì gấp rút lắm làm tôi đến sốt cả ruột.
Với cách xe chạy này không có dấu hiệu nào để chứng tỏ là ông Khương sẽ đến điểm bí mật thứ hai. Và quả đúng như vậy, sau một hồi chạy vòng vo tam quốc, xe ngừng lại trước nhà ông Khương. Tôi thấy ông Khương xuống, móc túi, trả tiền xe.
Hai người chào nhau. Ông Khương bước vào cổng nhà, chiếc xích lô tiếp tục chạy còn tôi thì đứng ngẩn người thắc mắc. Tôi không tin rằng ông bị xích lô chỉ vì… muốn đi xích lô.

Vài ba hôm, tôi trở lại làm thám tử lần nữa. Đợi trước cửa quán và đi theo xe xích lô đến tận nhà ông Khương. Bốn lần đều y như một. Sự đúng đắn một cách đều đặn này của ông Khương làm một kẻ đa nghi như tôi cũng nản lòng.

Sau đó, tôi phải đi công tác xa một thời gian dài theo sự điều động của cơ quan. Thoạt đầu, tôi tưởng đi chừng vài tuần là về, ai dè đợt công tác kéo dài hơn mấy tháng. Việc này lại đẻ ra việc khác liên tu bất tận làm tôi quên bẵng đi cả những chuyện trên Sài Gòn.
Bất chợt, một buổi sáng tôi nhận được cú điện thoại đường dài của Minh báo rằng tôi phải về Sài Gòn gấp để đưa đám tang ông Khương. Tôi nói gần như hét lên trong điện thoại: “Cái gì, ông Khương nào?”, “Ông Khương tuyên huấn!”.
Tôi lặng người đi và trong đầu tôi lại hiện ra hình ảnh ông Khương đi xích lô đạp. Có một điều kỳ lạ không giải thích được là hai hình ảnh ấy cứ quyện chặt với nhau.

Đó là điều bí mật của ông Khương mà tôi định bụng khi nào gặp ông, tôi sẽ hỏi cho ra lẽ. Nhưng còn cách nào. Xích lô thì cả chục, cả trăm ngàn người, còn ông Khương thì chỉ có một. Có những cái xấu của con người được nhân ra gấp trăm, gấp ngàn khi họ còn sống, còn cái tốt của con người sẽ chon vùi vĩnh viễn theo cái chết của họ.
Nói về cái xấu của người khác thì dễ hơn là nói về cái tốt, nhất là khi họ đã mất rồi. Ai ở không mà đi tìm cái tốt lúc còn sống của người đã chết để thanh minh cho họ.

Tôi thu xếp nhanh để về Sài Gòn đưa đám ma ông Khương. Dầu sao, tôi cũng đỡ áy náy là đã thắp được trước quan tài của ông ba nén hương và uống với ông một chung rượu chia tay.
Rồi ai cũng vào chỗ vĩnh hằng ấy mà thôi. Con người sinh ra để rồi đi đến cõi ấy mà! Trong suốt quá trình sinh ra để đi đến chỗ vĩnh hằng ấy, con người đã luẩn quẩn trong những cái vòng danh lợi và sự đau khổ. Trong đoàn người đi theo xe tang đó, tôi nhận thấy có rất nhiều cán bộ chính quyền.

Quá nhiều vòng hoa tang, có thể chất đầy trên khoảng mười bốn chiếc xích lô đạp. Tôi thường có tật nhẩm đếm vòng hoa tang để định vị trí cho sự quan trọng của nhân vật chính trong một đám tang. Nhân vật chính này có thể là người đã chết và rất nhiều khi chính lại là người còn sống. Ủa, nhưng mà mười lăm chiếc xe chứ! Đúng, có một chiếc xích lô đạp, cuối hàng, không có một vòng hoa nào.

Linh tính báo cho tôi biết đó là chiếc xích lô nào rồi. Chiếc xích lô của ông Khương! Tôi không thể bỏ được tính tò mò của mình – dù cho ông Khương đã mất, một cái tò mò bệnh hoạn – lui lại phía sau cùng để gặp bác tài chiếc xích lô đạp của ông Khương.
Trước mặt tôi là một gương mặt sạm nắng, nhưng cặp mắt và vầng trán của bác xích lô khiến tôi phải tự hỏi có phải đây là một bác tài xích lô thật sự không? Tôi gật đầu chào ông tài xích lô và ông gật đầu chào lại.
Tôi đột ngột hỏi: “Bác là bạn ông Khương?”. “Dạ không, tôi đâu dám có được một người bạn như ổng”. “Hàng đêm bác chở ông ấy đi mà?”. “Dạ đúng”. “Nhưng hình như ông Khương rất thích đi xe của bác?”.
Bác tài cười, một nụ cười rất buồn. “Dạ ông Khương dặn cứ đúng bảy giờ tối lại quán đó đưa ổng về nhà”. “Chỉ vậy thôi sao?”. Tôi chợt thấy giọt nước mắt chợt ứa ra trên cặp mắt của bác xích lô già.
“Dạ, chỉ vậy. Nhưng tôi nói chuyện với ông ấy thoải mái lắm, về cuộc đời, về chuyện xã hội… Ông ấy luôn luôn hỏi tôi cái này cái kia…
Tôi nhớ lần đầu ông ấy đi xe của tôi, ổng chỉ hỏi bâng quơ: “Ông là người Sài Gòn, ông có biết cái cây cổ thụ ỏ đằng sau dinh đốc lý không?”. Tôi nói: “Biết chứ, nhưng hôm qua người ta đốn nó rồi. Để chuẩn bị xây một cái khách sạn gì đó”. “Ủa, ông cũng biết chuyện đó nữa à?”. “Dạ, tôi là người Sài Gòn từ nhỏ tới lớn, cái gì liên quan tới nói, tôi đều quan tâm hết. Dĩ nhiên, có cái cũng đâu có biết…”.

Sau đó, ông ấy kêu tôi bằng học giả xích lô – ông ấy giỡn chơi mà. Cứ mỗi tối, hai thằng tôi – xin lỗi – ông ấy leo lên xe, tôi đạp và nói chuyện.
Ông ấy cũng tinh thông chữ Hán lắm. Tôi thấy ông ấy có vẻ là một cán bộ, lại có vẻ là người có học, nhưng ông ấy quá tốt, quá hiền và quá dễ thương. Ông ấy còn gọi tôi là bạn đời ơi nữa… Bữa nay đi đám ma, tôi khớp quá. Toàn là những ông bà lớn không, tôi đi không hợp.
Nếu tôi biết ổng cỡ này chắc tôi chỉ ở nhà thắp ba nén hương quá. Đám ma, đôi lúc nó cũng phân biệt thành phần ông à”.

Lúc ấy, không hiểu sao, tôi chợt nói: – Tối nay, đúng bảy giờ, ông đạp xích lô đến quán chờ tôi nhé…
1995

-       A… đó đó… ông ấy giấu cục đạn trong túi áo… ha ha…

Vài đứa chợt hét lên khi khám phá ra trò bí mật của một ông già đang biểu diễn ở chính giữa vòng tròn do chính ông tạo thành đó…

-       Chính tao thấy trước ổng lấy cục đạn bỏ trong miệng…

-       Xạo ke. Tao còn thấy ổng biến bộ bài cào lớn thành nhỏ ra làm sao nữa kìa.

-       Ông ơi, nuốt lưỡi lam đi ông…

Trong khi bọn con nít nhà nghèo, lam lũ giữa mùa xuân ấy đang kêu gào thì ông già đứng giữa sân cất giọng khàn khàn:

-       Xin kính mời quí khách hảo tâm nhân dịp xuân về Tết đến mua vài gói kẹo xanh xanh đỏ đỏ cho em nhỏ nó mừng, cho vui nhà vui cửa, hạnh phúc quanh năm…

Một thằng nhỏ mình trần trùng trục, đen nhẻm cất tiếng hét tướng lên:

-       Ông ơi, bán cho năm chục đồng kẹo đi…

-       Cháu bên đây mua, cháu bên kia mua. Từ từ sẽ có kẹo cho quí khách. Già trẻ lớn bé. Cháu bên đây mua…

Chỉ có một đứa trong đám con nít thò tay ra lấy vài viên kẹo màu xanh từ bàn tay gân guốc, nhăn nheo của ông già mà ông lại tưởng tượng ra chung quanh có biết bao nhiêu bàn tay đang chờ đợi từng viên kẹo của ông…

-       Rồi. Kính thưa quí khách, các cháu nhỏ. Sau khi đã bán kẹo xong, chúng tôi xin biểu diễn trò ảo thuật mới nhất để phục vụ bà con cô bác và các cháu nhân dịp xuân về.

Cái miệng của ông móm móm như người ăn trầu. Gương mặt ông vốn nhỏ và hơi dài nên lại càng khó coi hơn nữa. Hai hàm răng đã rụng gần hết chỉ còn trơ trọi hai hàng nướu màu sẫm. Ông đã già rồi. Mùa xuân này ông đã 70 rồi chứ còn ít ỏi gì nữa.

Thực ra, mấy đứa con của ông lão vẫn chống đối ông trong việc ông đi bán kẹo hàng ngày trong khu vực chợ Cây Quéo này. Tiền lời của ông chẳng được là bao. Thậm chí đứt vốn nếu như ngày đó ông cao hứng tặng không cho những đứa trẻ vốn là đệ tử hàng ngày xem ông biểu diễn ảo thuật. Đối với ông, việc buôn bán chỉ là phụ, còn việc biểu diễn những trò ảo thuật mới hoặc nói cho cùng, chỉ cần được biểu diễn ảo thuật cho lũ trẻ con nhà nghèo xem là mục đích duy nhất của ông.

Cái máu mê ảo thuật đã đeo đẳng từ lúc ông ở vào cái tuổi chưa biết chim gái là gì. Cứ gặp con gái là đỏ mặt. Vậy mà cái gan của ông lại lớn khi dám bỏ nhà theo một gánh bán cao đơn hoàn tán. Thỉnh thoảng, cái miệng móm mém của ông lại kể cho con cháu nghe cái thời ông gặp sư phụ dạy ảo thuật kiêm võ sư, kiêm luôn việc bán thuốc trị bá bệnh của nhà thuốc Đại Nam dược phòng. “Sư phụ cho đệ tử nhập môn theo hầu hạ”. “Chú em định theo ta buôn bán thuốc?”. “Dạ, theo để học ảo thuật, màn xiếc của sư phụ”. “Đời ta trôi nổi khắp mọi nơi. Đâu cũng là nhà, gạo chợ nước song. Chú em mày có theo nổi?”. “Dạ, sư phụ chịu nổi là đệ tử chịu nổi”. “Ta không cần tiền bạc. Chỉ quý cái nhân nghĩa ở đời. Không thích người phản trắc như loại Bùi Kiệm, Trịnh Hâm…”. “Dạ, đệ tử quyết một lòng một dạ trung thành, nếu như có lòng nào xin sư phụ trị tội. Con xin thề trước mặt đèn…”.

Bắt đầu từ đó, ông lão rong chơi khắp mọi nơi. Mặc cho gia đình kêu réo ông trở về để nhận phần đất hương hỏa, lấy vợ mần ăn theo truyền thống tổ tong và tập tục của làng, ông vẫn thản nhiên để cuộc sống lăn theo vòng xe ngựa và chiếc loa phát thanh kêu rào rạo của Nhà thuốc Đại Nam. Hàng ngày ông chỉ việc cầm chiếc loa mà gào “Alô… alô Nhà thuốc Đại Nam chúng tôi bán thuốc sâm nhung hải cẩu trị bệnh kín đàn ông. Mua một tặng một. Uống vài viên quí ông sẽ nhất dạ ngũ giao sinh lục tử. Đó ông Hai đây mua, chú Tám bên kia đang đưa tiền… Chậm chậm một chút huynh ơi, nhà thuốc chúng tôi còn đủ thuốc cho huynh dung để sinh hai chục đứa con… Sư phụ tôi sẽ biểu diễn màn nội công để xe cán qua người, sau đó biểu diễn màn nuốt kiếm, xiên lình…”.
Cái miệng của ông trở nên dẻo quẹo như kẹo kéo do thường xuyên làm người quảng cáo. Càng ngày sư phụ của ông lại càng thương thằng đệ tử, nên bao nhiêu miếng trò hay trong nghề ảo thuật đều truyền lại không một chút phập phồng. Được một cái là ông sáng dạ nên bao nhiêu trò ảo thuật mà sư phụ trao truyền được ông thuần thục rất nhanh và biến hóa lại theo trí tưởng tượng của mình. Thậm chí ở lứa tuổi trên dưới đôi mươi, ông đã nghĩ ra nhiều trò mới lạ…

Lúc đó một nhóm ảo thuật người Pháp qua Sài Gòn trình diễn trong hội chợ đấu xảo, ông đã trút tất cả tiền dành dụm để được vào hội chợ xem nhóm này biểu diễn hàng ngày. Riết rồi những người soát vé trong hội chợ quen mặt cho ông vào cả cánh gà để ngồi xem.
Đêm về, ông không ngủ được, cứ ngồi mày mò tập từng động tác cho đến khi nắm vững bí quyết mới thôi. Bởi vậy, khi nhóm ảo thuật người Pháp này đã trở về mẫu quốc, ông đã thuần thục một số trò khéo, sử dụng bằng hai bàn tay. Còn những trò phải sử dụng “cội lương” bằng máy móc tinh xảo thì ông chịu thua. Phải đợi đến khi ông quyết tâm theo học nghề thợ mộc để có thể cưa đóng đồ nghề biểu diễn thì gánh hát rong, bán thuốc dạo của thầy trò nhà ông mới trở nên đình đám, đánh dạt những nhóm khác bằng các trò cưa người, chặt đầu máu me chảy ròng ròng trong các hội chợ được tổ chức hàng năm…

Sư phụ ông thương thằng học trò đầy siêng năng, thong minh, cần mẫn và thật thà này nên truyền hết các ngón nghề trong việc đánh lừa con mắt người xem, những thế võ phòng thân cho cuộc đời lang bạt và sau cùng sư phụ đã gả cho thằng đệ tử yêu nhất của mình đứa con gái độc nhất. Đứa con gái của một người cha suốt đời làm khổ mẹ nó bằng những ước mơ đi rong.

Khi sư phụ ông qua đời, nghiễm nhiên ông trở thành trụ cột của gánh sơn đông mãi võ bán quảng cáo thuốc Đại Nam dược phòng khắp Nam kỳ lục tỉnh. Đâu đâu, dân chúng cũng nghe nói đến các loại thuốc tể trị đau lưng nhức mỏi hiệu ông già chống gậy do gánh quảng cáo của ảo thuật gia Nguyễn Văn Quờn bán sỉ và lẻ tại các chợ đầy đủ tính chất thị tứ cho đến những nơi thâm sơn cùng cốc.
Danh tiếng của nhà ảo thuật Nguyễn Văn Quờn được truyền tụng và được đồn đại vì tài nghệ ảo thuật còn hơn công dụng của thuốc mà ông rao bán. Nhiều nhà thuốc chuyên trị những bệnh tiêm la, hột xoài, nhức mỏi vì truy hoan quá độ đều đến để nhờ ông làm đại lý quảng cáo. Nhưng lời sư phụ đã dạy, ông Quờn vẫn nhớ nằm lòng từ thuở nhập môn: “Phải là người sống bằng lòng trọng nghĩa khinh tài. Hãy nhớ đến lúc khốn khó để ăn ở cho có thủy có chung”, đã giúp ông tỉnh táo từ chối những lời mời có đầy đủ miếng đỉnh chung vật chất đó.

Bị cạnh tranh bởi tài nghệ rao bán có pha lẫn những trò ảo thuật hấp dẫn như nuốt đạn vào miệng lấy đạn ra từ sau đít của Nguyễn Văn Quờn, các nhà thuốc khác dung tiền bạc lôi kéo các tay mãi võ sơn đông khác đâm thọt, nói lén và tung tin với Đại Nam dược phòng rằng Nguyễn Văn Quờn một mặt hai lòng, ăn cơm chủ mà làm đầy tớ cho người khác. Không kịp nghĩ suy, tay xì thẩu, chủ nhà thuốc Đại Nam dược phòng liền cho Nguyễn Văn Quờn nghỉ việc. Thế là gánh hát rong giải tán. Ảo thuật gia Quờn buồn tình và đầy sĩ diện. Không xin làm công cho những hãng thuốc mà ông đã từng từ chối “Sống trên đời phải mang chút sĩ khí làm người”, mặc dù nhiều tay chủ các nhà thuốc đã bắn tiếng mời mọc ông đầu quân.

Cương quyết về nhà làm ruộng, ảo thuật gia Nguyễn Văn Quờn dẫn vợ con trở về quê sau hơn hai mươi năm lưu lạc. Bà con xóm giềng vô cùng mừng rỡ khi có nhà ảo thuật danh tiếng trở về thăm. Bao nhiêu người tự nhận bà con thân thích để có chút danh giá đến thăm nom, trò chuyện với nhà ảo thuật có thể nuốt chỉ một trái bóng vào miệng lấy ra không biết bao nhiêu trái này.
Nhưng quan trọng hơn, cánh đàn ông kéo ông ra góc nhà để hỏi nhỏ: “Có loại thuốc nhất dạ ngũ giao sinh lục tử không?”. Hoặc đại loại như bệnh kín của đàn ông phải dung diêm sinh trộn với lưu hoàng bôi mới hết phải không? Còn cánh đàn bà thì kín đáo hơn chỉ hỏi xa hỏi gần vợ của ông Quờn làm sao cho chồng gần mình hơn, đừng phung phí tinh lực ở những nơi chốn xa lạ mà uổng phí công các bà chăm nom, nuôi dưỡng…

Sự kính phục ông Quờn còn có thể được kéo dài hơn nếu ông đừng tuyên bố rằng mình không làm ảo thuật bán thuốc trị bệnh phong tình nữa mà về quê để làm ruộng. Mọi người chưng hửng. Tay không hóa phép có tiền như ông Quờn mà cũng làm công việc đồng áng để kiếm miếng cơm sao? Sĩ diện của ông để đâu khi ông lại đòi làm ruộng.

Khi ông đòi lại phần đất hương hỏa để canh tác thì người chú ruột cười lên hô hố, văng cả nước miếng vào mặt ông Quờn. Ông chú bảo: “Miếng đất để lại cho thằng Lê Văn Quyền chớ còn ai về đây?”. “Đâu mày đưa giấy tờ mày cho làng xã họ xem mày tên gì?”. Khi trình giấy thuế thân ông mới sực nhớ rằng mình đã ảo thuật cho cái tên Lê Văn Quyền biến thành Nguyễn Văn Quờn hồi nào cũng chẳng rõ. Ai ai cũng công nhận ông là thằng Quyền, nhưng làng xã lại bảo đây là thằng Quờn nên không được nhận đất hương hỏa. Thế là ông chú ruột lại là người hưởng lợi khi phần đất đó do ông cai quản.

Một lần nữa Quờn lại bỏ quê ra đi. Lần thứ nhất vì mê ảo thuật. Lần thứ nhì ảo thuật cái tên nên không được coi là người trong dòng họ về mặt luật pháp. Quờn thề nếu công không thành, danh không toại thì sẽ không trở về nhà nữa. Nghe lời ông, bà Quờn bán đôi xuyến gia bảo cuối cùng để cho chồng lập một gánh hát xiệc nhỏ để ganh đua với đời.

Thế là ảo thuật gia Nguyễn Văn Quờn trở thành một nghệ sĩ của những buổi hội hè, tế lễ. Nghệ sĩ của những bà nội trợ, của những đứa trẻ lang thang lêu lổng. Ông Quờn biểu diễn những trò nuốt kiếm, uốn dẻo, biểu diễn nội công.

Ông lại còn làm hề, hài hước, chọc cười thiên hạ bằng những chuyện tiếu lâm do ông tự chế, hoặc nghe được qua lời truyền khẩu: “Hò, cái lầy ngộ từ bên Tàu mới sang. Sáng từ trên tàu bước lên bờ, ngộ li ngang cái l… Trong l…, ngộ thấy lông ơi là lông mấy chú lính. Ngộ phải trình dái xăng dái lỏ (giấy xanh, giấy đỏ) mới li lược ló chứ…”. Ông Quờn nhái giọng người Tàu Chợ Lớn để hát tại khu chợ Cũ, đèn Năm ngọn như vậy mà chính những người Tàu lại vỗ tay hoan hô nhiều nhất. Thế mới lạ chớ.

Lúc ấy, phong trào Đại nhạc hội nổi lên khắp mọi nơi. Ảo thuật gia Quờn lại trở thành một gương mặt ăn khách. Ngọc Phấn – một nữ hoàng nhảy tuýt – tay vừa thổi kèn Acmonica vừa ăn chuối. Ngọc Tình, hài hước Tào Lao và Nguyễn Văn Quờn ảo thuật gia là những cây đinh trong các buổi Đại nhạc hội được tổ chức sáng chủ nhật hàng tuần tại rạp Quốc Thanh, Thủ Đô, Đại Nam, Văn Hoa, Đa Kao, Thanh Bình… Khi lính Mỹ đặt chân lên Đà Nẵng thì các phòng trà bắt đầu mọc lên như nấm. Ông Quờn lại được mời biểu diễn hàng đêm tại các phòng trà. Đời sống ngày càng sung túc. Ông cho các con ăn học đàng hoàng và cấm các con không được nối nghề cha và ông nội. “Làm ảo thuật thì không được lừa bịp mọi người, như thế mang tội. Nhưng nếu không thủ đoạn thì bị người hãm hại như cha và ông nội. Vì vậy, các con phải ráng ăn học để kiếm một nghề đàng hoàng…”.

Hình như ông Quờn không phù hợp với không khí của những căn phòng có máy lạnh đóng kín đầy khói thuốc và những trò nham nhở. Ông lại từ chối những lời mời mọc và quay trở về với gánh hát rong bên lề đường. Ông có thể đứng trêu chọc một người phụ nữ bằng một màn ảo thuật hài hước. Có thể nói líu lo, xí xô xí xào những câu đùa làm các bà phải đỏ mặt và các ông cười lên hô hố ở chỗ đứng và nơi sống của ông… Đó là lề đường. Lề đường là nơi mà ông sống và hưởng đủ thứ trò vui rẻ tiền của mình một cách hạnh phúc và vô tâm…

Ông đã tìm thấy được hạnh phúc của một nhà ảo thuật chân chính bên những cái lề đường ấy cho đến ngày giải phóng. Đất nước được hòa bình và độc lập. Ông có thể thanh thản diễn trò mà trong lòng không phải lo sợ cho những thằng con bị bắt lính. Lúc này ông bắt đầu già. Tay diễn trò đã bắt đầu run, không còn lanh lẹ quăng bắt như xưa. Tuy vậy, những đám đông của lề đường, bãi chợ vẫn nuôi sống ông như thuở nào, mặc dầu hiện thời không còn hào phóng như trước kia nữa.

Một hôm, có người đã vẹt đám đông, ôm chầm lấy ông ở giữa một buổi hát chợ bán thuốc chùi lư. Đó là một người bạn cũ đã từng cùng nhau trôi dạt trên khắp bến bãi Nam Kỳ lục tỉnh. Người ấy có một giọng ca mùi mẫn và ngón đàn mượt như nhung. Anh ta đã mang theo những ngón tài hoa ấy đi theo kháng chiến. Và hiện nay, Tám Ráo – bí danh của ông ta – đã trở nên một người lãnh đạo khá cao của các đoàn hát.

-       Thôi anh già rồi. Cần nghỉ ngơi. Tôi vừa mới lập một đoàn tạp kỹ, anh về đó diễn ảo thuật và đào tạo lớp trẻ…

Cảm động và mủi lòng trước những lời đầy nghĩa tình của người bạn ngày xưa, ông Quờn bỏ lề đường để trở lại sàn gỗ. Ngày ngày, ông mở lớp đào tạo học trò ảo thuật. Đêm đêm, ông xuất hiện dưới ánh đèn màu biểu diễn những trò tuyệt chiêu. Gừng càng già càng cay chăng? Những tiết mục của ông làm nhiều nhà ảo thuật khác lu mờ. “Phải diễn bằng tất cả ý chí và tinh thần yêu nghề của mình. Nếu ai không yêu nghề đừng nên theo cái nghề này” đó là bài học đầu tiên ông dạy cho những đứa học trò của mình.

Ông rất buồn khi biết có những thằng học trò theo học nghề ảo thuật với những mục đích khác nhau. Kẻ thì học món biến hóa với bộ bài cho thật nhuyễn để đi binh xập xám, hoặc đánh phê. Có kẻ định học nghề để biết mánh khóe mà đi lừa gạt những người nhẹ dạ, dễ tin. Những loại học trò ấy đã bị ông đuổi thẳng cánh ra khỏi lớp học của mình. Trong số đám học sinh đó có người là đứa con cầu tự của ông trưởng đoàn. Mặc dù ông trưởng đoàn đã năn nỉ ỉ ôi ông nhiều lần nhưng ông Quờn vẫn không chịu nhận kẻ định đi học ảo thuật để đánh bài kiếm sống. Bị ông Quờn từ chối nhiều lần, ông trưởng đoàn bắt đầu căm ghét ông Quờn. Cộng với lòng ganh tài, ganh tiếng, trưởng đoàn định tìm cách hất cẳng ông ra khỏi đoàn tạp kỹ.

Không gì làm con người buồn chán hơn khi họ cống hiến cho sự nghiệp chung bằng tất cả tâm huyết mà lại bị chối từ, phủ nhận một cách phũ phàng. Bao nhiêu đề nghị của ông Quờn trong việc dựng tiết mục mới đều bị từ chối với lý do “tiết mục không có gì mới”, “không tưởng vì không thể thực hiện được”. Với những câu trả lời như vậy khiến cho ông Quờn ngày càng chui rúc vào cái vỏ kín của mình. Và trong bỗng chốc, người ta chợt thấy ông Quờn già đi một cách kinh khủng.

Có lần đi xem đoàn xiếc Liên Xô biểu diễn những màn ảo thuật lạ lung, Tám Ráo bảo với trưởng đoàn: “Nên học tập bạn ở màn ảo thuật đó”. Trưởng đoàn bảo với ông Quờn: “Làm sao học được trò ảo thuật đó”. Trước mặt Tám Ráo, ông Quờn trả lời tỉnh bơ: “Tôi làm được, và tôi đã đề nghị làm mà đồng chí trưởng đoàn không cho”. “Ông nói láo. Tôi là một người biết tôn trọng sáng kiến của người khác”. Ông trưởng đoàn tạp kỹ lồng lộn lên như kẻ bị đóng đinh vào cây thập giá của sự oan ức và vu khống của tên Du-đa.

Mọi chuyện rồi cũng dần qua đi với thời gian. Đến mùa hội diễn chuẩn bị đón chào hai năm giải phóng, tất cả các đoàn tạp kỹ đều chuẩn bị tham gia hội diễn. Đoàn tạp kỹ nơi ông công tác cũng chuẩn bị tham gia. Riêng ông lại từ chối không tham dự. Trưởng đoàn mời ông lên và nói: “Đoàn chỉ trông cậy vào tiết mục của anh. Lấy huy chương vàng hay không là nhờ ở tiết mục người bay lơ lửng trên không, thế mà anh lại từ chối. Anh không thương an hem trong đoàn hay sao?”.

Không thể thoái thác được, ông Quờn tham gia hội diễn với nỗi hồi hộp của kẻ lần đầu bước lên sân khấu. Cuộc đua tài này có rất nhiều nhà ảo thuật của nhiều thế hệ tham gia. Và ảo thuật gia Nguyễn Văn Quờn là một người lớn tuổi nhất, lâu năm trong nghề, có nhiều tiếng tăm nhưng lại không có bằng cấp, một điều mà các ảo thuật gia trẻ, kém tài, được ăn học đàng hoàng không thể chấp nhận cho được.

Ông đã nắm chắc phần thắng trong tay khi xem những tiết mục ảo thuật được coi là ghê gớm của những ảo thuật gia nhà nghề khác. Ông bước ra sân khấu với vẻ tự tin vốn có khi đứng hát ở lề đường. Dáng ông hơi khòm nhưng thân thể vẫn còn vẻ tinh nhanh của một nhà ảo thuật lão luyện. Trong lúc ông đang diễn những trò phụ đơn giản thì dưới hàng ghế khán giả, tên trưởng đoàn thầm thì với ông chánh giám khảo:

-       Anh cần phải đánh rớt tiết mục ảo thuật của thằng cha này… Cho nó biết thế nào là lễ độ. Một tên theo chủ nghĩa cá nhân cực độ, tàn dư của Mỹ ngụy, không thể để nó chiếm huy chương vàng, ê mặt lắm…

-       Nhưng lỡ ông ta diễn hay?

-       Không hay đâu, chờ xem…

Lúc ấy trên sân khấu, ông Quờn đang chuẩn bị biến hóa để cái thi thể bất động của cô gái phụ diễn bay lên không trung. Nhưng bất ngờ thay, cô gái vẫn nằm im như không biết đến hiệu lệnh của ông, ông bí mật mở tấm chăn thì thấy cô ta đang nằm ngủ say sưa như không biết chuyện gì trên thế gian nữa. Trước khi diễn, cô đã uống nhầm một ly nước có pha thuốc ngủ của một bàn tay nào đó để trên bàn phấn. Cả khán phòng la ó, huýt sáo và đuổi ông Quờn vào. Tên trưởng đoàn nhìn chánh giám khảo một cách hả hê.

Còn ông Quờn đi nhanh vào cánh gà. Và lần đầu tiên trong đời đi hát, ông Quờn bật khóc trên sân khấu.

Ông Quờn lại bỏ về nhà như lần đầu ông bị gạt lấy đất hương hỏa.

Lần này ông tuyên bố là bỏ nghề hẳn. Từ đó, không còn ai nghe đến tên của ảo thuật gia Nguyễn Văn Quờn nữa.

Ông nằm ở nhà đọc sách, bàn chuyện thánh hiền với những người cùng xóm. Ông cần được thanh thản để nhìn nhận những sai lầm của mình. Đúng, ông là một nhà ảo thuật rất thành công trên sân khấu và lề đường. Nhưng chính vì không biết làm ảo thuật với cuộc đời nên ông bị thất bại bởi tay người tiểu nhân, hiểm ác.

Vui chơi với cây cảnh, chó mèo hoài bỗng dưng ông đâm chán. Ông tìm cưa,đục ngồi chế ra những đồ ảo thuật cỏn con tinh xảo. Có lúc nửa đêm ông ngồi dậy, hì hục tập một trò ảo thuật mà ông mới tìm ra như một kẻ mộng du. Ông kêu cả nhà dậy, xem dưới cặp mắt của khan giả đi tìm những sơ hở. Những đứa con, đứa cháu bảo ông là người điên còn đeo đuổi chi nghề bạc bẽo này.

Rồi một buổi sáng sớm, ông rời nhà ra đi với một gói nhỏ trên tay…

Ở một góc chợ Cây Quéo, gần khu trường học có nhiều trẻ nít qua lại, bỗng xuất hiện một ông lão bán kẹo kéo có phụ diễn ảo thuật: Và đây là nơi thu hút con nít trong xóm nghèo nhiều nhất…

-       Hai cục đạn nhé… A-lê-hấp, ông tướng thầy Ba biến phép…

-       Mấy cục?

-       Bốn cục. Giỏi quá ta…

-       Ông ơi, lấy giấy hóa tiền đi ông…

-       Ha… ha… tay ông cầm tiền sẵn kìa, lộ tẩy thấy chưa… Tao biết nghề ông ấy hết rồi…

-       Bà con cô bác đi chợ này ghé mua gói kẹo xanh xanh đỏ đỏ về cho em nhỏ nó mừng… Mua gói kẹo được tặng bí quyết của ảo thuật…

Bí quyết đầu tiên của ảo thuật là không đánh lừa mọi người bằng ý đồ hiểm độc. Lề đường đã dạy cho ông Quờn điều đó. Ông lớn lên ở lề đường, bãi chợ thì ngày nào còn sống, ông vẫn là người của bãi chợ, lề đường.

-       Mời bà con vào xem ảo thuật. Một trò mới nhất…

1994

Thế mà chị lại mong đợi cú điện thoại mỗi ban chiều. Điện thoại của… anh. Và rồi như thường lệ, tiếng chuông điện thoại lại reo lên, chị vội vã bắt máy:

-       Alô! Tôi nghe đây.

-       A, chào chị… Tôi có làm phiền chị không?

Giọng anh thật ấm và trầm.

-       Bé Nhi ra sao rồi chị?

-       À, nó đã ăn trở lại, bớt nóng rồi…

-       Chị coi chừng… Nhiều bác sĩ muốn cho trẻ hạ sốt nhanh nên dung kháng sinh liều cao… Mấy bà mẹ tưởng bác sĩ giỏi, mát tay, ai dè đâu rất nguy cho trẻ vì chúng uống quá nhiều kháng sinh…

-       Anh nói y như anh là bác sĩ vậy?

-       Tất nhiên, anh nuôi con số một…

Qua điện thoại, chị biết anh rất đỗi tự nhiên về nhiệm vụ làm cha của mình. Mà quả thật, qua kinh nghiệm sâu sắc về trẻ con của anh xem chừng anh thuộc loại là ông nội trợ cũng nên. Lúc mới sinh bé Nhi, một người phụ nữ đã gần đến tuổi tứ tuần như chị lại rất lúng túng, vụng về khi chăm sóc đứa con của mình. Thoạt đầu, chị nhờ mẹ của mình từ quê lên săn sóc cho bé Nhi trong những tháng đầu. Mẹ chị rất giận khi biết con gái mình là loại gái không chồng mà có con. Còn chị? Chị biết thực sự chị cần một đứa con hơn là một ông chồng. Mẹ chị gắt: “Rồi con sẽ biết thế nào là nỗi khổ của sự cô đơn”.

Anh gọi điện thoại cho chị bất ngờ vào một buổi chiều nào đó, chị cũng không nhớ. Nhưng chị nhớ rõ nhất là nhận định của anh rất giống nhận định của “bà già”, nhưng với thái độ khác hơn: “Chị can đảm lắm, một mình lập thân, rồi dám một mình sinh con, rồi một mình nuôi con…”. Anh nói chuyện với chị như biết rõ về chị từng chút một, còn chị, chị chẳng biết anh là ai. Đôi khi anh ỡm ờ với một cái giọng chị nghe ra rất quen, nhưng không biết đã từng nghe ở đâu. “Có thể chị cũng biết tôi đó… Nhưng chị tự tìm hiểu đi…”.

Có lúc, qua điện thoại, chị hoảng hốt nói với anh:

-       Trời ơi, con nhỏ bị tiêu chảy quá. Làm sao đây anh?

-       À, chị ran gay tiệm thuốc tây, mua mấy gói Oresol về, một gói pha một lít nước, cho nó uống thật nhiều vào, càng nhiều nước này càng tốt… Con nít chết không phải vì tiêu chảy mà vì thải ra rất nhiều nước… Cần phải cho nó uống Oresol ngay… Tôi cúp máy… Chị cho cháu uống nước rồi tôi gọi lại…

-       Chị làm theo lời anh, mua thật nhiều gói Oresol để trong ngăn tủ lạnh. Rồi sau đó nào là thuốc hạ sốt, thuốc kháng sinh. Qua anh, chị dần dần học được chút nào đó kiến thức y khoa trong cách nuôi trẻ:

-       – Anh là bác sĩ chắc, hay là y tá trong cơ quan?

-       – Chỉ là y công thôi chị ạ! – Anh cười to…

Đôi lúc chị hơi quan tâm:

-       Tại sao giờ này anh không về nhà, chị và cháu có chờ anh không?

-       Con tôi lớn hết rồi. Bây giờ nó có thú vui của nó… Còn bà xã tôi thì cũng còn đang ở cửa hàng của bả…

-       Hỏi thật để tôi có kinh nghiệm, gia đình anh có hạnh phúc không?

-       Tùy theo chị quan niệm hạnh phúc là như thế nào thôi. Có thể chị thấy sống như chị bây giờ là hạnh phúc… Hạnh phúc thì không gia đình nào giống như gia đình nào. Hì… hì, hình như câu đó của nhà văn nào đó thì phải…

Đôi lúc chị cũng cố đoán thử xem anh là ai? Phải chăng là Phúc, trưởng phòng kinh doanh của một công ty? Nhưng xem rat ay này không phải thuộc dạng người biết quan tâm đến người khác. Cuộc đời anh ta là những con số… Hay là Bình, không, anh này thì khá trẻ! Hoặc là Tuấn vừa từ Hà Nội chuyển vào, một người có giọng nói trầm, ấm áp… Cũng không thể là Tuấn, vì Tuấn không thể nào hiểu được cuộc sống của dân thành phố. Vậy thì ai? Có lần chị hỏi thẳng:

-       Có phải anh là anh Hùng không?

-       Trật rồi… Hoặc cũng có thể trúng?

-       Anh Nam – Chị đoán tiếp.

-       Chịu.

-       Chị ơi, chị cứ biết, cứ mỗi chiều có một người bạn gọi điện thoại đến nói chuyện là vui rồi. Tôi có thể là Nam, là Hùng, là Bình… là… là chị… hay là tôi… Gì cũng được cả. Biết được rồi, nhiều khi chị sẽ chán ngấy đi. Không nên!

-       Thế tôi gọi anh là người điện thoại nhé.

Người điện thoại không hề tán tỉnh chị lấy một lời như khá nhiều người đàn ông trong cơ quan. Những chàng trai trẻ, chưa lập gia đình thì nhìn chị dưới cặp mắt… khinh khỉnh, còn những người đàn ông đã có gia đình lại nhìn chị như một phụ nữ chịu chơi: Chấp nhận có con mà không cần đến chồng – một loại quan niệm hết sức Tây phương, họ đâu có hiểu chị vẫn thèm một tình yêu gia đình thực sự, cần tiếng nói ấm áp, cần vòng tay che chở…
Nhưng một lần gãy đổ với một người chị tưởng có thể sống chết cho chị thì y ta lại bắt chị phải là một người vợ nô lệ, phục tùng. Chị cũng có những ước mơ riêng của nghề nghiệp. Chị cũng muốn được thăng tiến, được thành công bằng chính khả năng của mình.
Những người chị tìm lại không đáp ứng được yêu cầu của chị; còn người có đầy đủ đức tính chị cần lạ có hàng rào của gia đình. Rồi thời gian trôi qua, chị chiêm nghiệm rằng mình vẫn sống không cần một người chồng, mà nỗi khát khao lớn nhất của chị là một đứa con… Một đứa con…

Có những đêm, trong cơn mưa tầm tã, một thân một mình chị đã bế con đến bệnh viện. Trong nước mưa có cả vị mặn của nước mắt. Không hiểu chị khóc vì lo cho con hay vì chị cảm thấy cô đơn. Chị đã đứng lên, đã gượng dậy…
Chấp nhận mọi cặp mắt dè bỉu, chấp nhận không được lao động giỏi của cơ quan, mặc dù các đồng nghiệp vẫn công nhận rằng không ai có thể thay thế được chị trong công việc chị đang giữ… Chỉ có người hiểu chị, an ủi và lo lắng cho chị như một người bạn tốt, đó là anh – Người-điện-thoại. Chị them gặp anh hết sức. Nhưng người từ chối lại là anh. Chị muốn biết thực sự anh là ai – người trong cơ quan hay ngoài cơ quan…

Nhờ đăng ký dịch vụ tìm số máy gọi đến, ít nhất, chị đã biết được những cú điện thoại chị nhận được đến từ số máy tổng đài cơ quan chị. Nhưng từ số tổng đài mà tìm ra người gọi cho chị thì chỉ có nghiệp vụ của công an mới làm được. Giờ mà anh thường gọi cho chị là lúc mà cơ quan của chị có cả hàng trăm nhân viên đang ngồi bên máy vi tính để tổng hợp dữ liệu thị trường…

-       Hình như chị bị cảm?

-       Ờ, tôi hay nhức đầu lắm anh. Có lúc sốt nữa.

-       Chị phải đi bác sĩ tai mũi họng ngay đi. Nhiều khi chị bị viêm xoang đó. Đường sá thành phố này thì bụi vô thiên lủng… Tôi biết có một ông bác sĩ rất giỏi về khoa này.

Rồi có lúc anh bẵng một thời gian rất lâu không gọi đến. Thời gian đó là thời gian mà chị cảm thấy bức rứt, thiếu thốn một thứ gì đó trong tình cảm mà chị không thể diễn tả được. Đây là thói quen theo điều kiện của Pavlov hay rõ rang là chị đang cần một sự quan tâm, che chở, an ủi, dù chỉ qua điện thoại… Có lúc đang ngồi làm việc, chị bỗng như nghe tiếng nói của anh vang lên… Chị ngó quanh quất, nhưng chẳng thấy một ai, sau cùng chị mới khám phá ra là tiếng vọng của chiếc thang máy…

Chị đem điều này kể cho anh nghe khi anh gọi điện thoại trở lại:

-       Chắc tôi có giọng nói giống thang máy quá!

-       Dù anh có giọng nói gì tôi vẫn nhận ra giọng nói của anh.

-       Ồ, chỉ qua điện thoại thôi… Bé Nhi ra sao rồi chị?

-       Lúc này nó ăn dữ lắm anh ơi.

-       Ờ, chị cũng cần cho nó uống sữa giặm thêm. Nhớ mùa mưa, chị cho nó ngủ mùng, coi chừng sốt xuất huyết…

Anh nhắc chị đưa bé Nhi đi chích ngừa, nếu không chị đã quên mất. Đôi lúc công việc đã làm chị mụ người, nhất là khi chị phải tranh luận với lão Huấn – tay tổ trưởng công đoàn đầy tính nguyên tắc. Gọi là lão thì quá đáng, vì tuổi của anh ta chỉ lớn hơn chị vài tuổi, nhưng ai gọi là lão thì chị cũng gọi là lão… Đụng đến cái gì liên quan đến tài chính của cơ quan lão cũng giở giọng nguyên tắc.

Nhớ lúc chị sinh con và muốn gần đến ngày sinh mới nghỉ thì lão Huấn bảo: “Nguyên tắc nghỉ thì chị phải nghỉ, nếu chị đi làm mà có chuyện gì thì công đoàn bị khiển trách”. Rồi đến khi chị muốn đi làm trước thời hạn được nghỉ thì lão lại bảo: “Chị phải nghỉ đúng ngày, đúng tháng mới được đi làm, nguyên tắc như vậy”. Quan hôn, tang tế trong cơ quan, lão Huấn cứ đúng nguyên tắc mà duyệt chi: Không tăng hơn, cũng không giảm.
Nhiều người trong cơ quan xầm xì “lão Huấn”, vì nguyên tắc quá mà bị vợ bỏ. Bởi vì trước khi làm việc kia của chuyện vợ chồng, lão Huấn phải tự hỏi phải theo đúng trình tự nào mới đúng nguyên tắc. Tự hỏi về nguyên tắc đến lúc bắt đầu thì cái kia của lão không chịu theo nguyên tắc vào cao trào của đàn ông. Vợ chán quá xin ly dị…

Chị cũng kể chuyện này cho anh nghe, anh cười xòa:

-       Có thiệt không, hay là người ta đồn ác cho ông ấy?

-       Anh mà thấy ổng là anh hết muốn ăn cơm.

-       Nhưng như thế tại sao không hạ bệ ổng đi. Đấu tranh chứ.

-       Nghiệm ra thì ông ấy không có khuyết điểm gì trong công việc cả, chỉ có điều là quá cứng nhắc, quá nguyên tắc…

Rốt cuộc một hôm, cô nhân viên phòng tài vụ đã giúp cho chị tìm ra sơ hở của lão Huấn nguyên tắc. Cô báo cáo:

-       Tưởng ổng nguyên tắc lắm, ai dè ông ấy cũng vượt nguyên tắc. Có đầy đủ chứng từ đàng hoàng.

Cô nhân viên tài vụ thảy lên bàn chị một xấp chứng từ, hóa đơn. Vì gần đến giờ về nghe điện thoại của anh, vả lại quá mệt mỏi nên chị quăng vào hộc tủ hồ sơ để ngày mai vào giải quyết.

-       Bé Nhi ra sao rồi?

-       Dạ lúc này biết kêu má rồi… Nhưng nó sốt quá không hiểu tại sao?

-       Có thể bé Nhi mọc răng chăng? Chị xem thử?

-       Ừ, đúng rồi, nó mọc thêm cái răng nữa anh ơi! – Chị nói như reo – Sau đó chợt nhớ vụ lão Huấn, chị liền nói – A, có cách để hạ lão Huấn rồi…

-       Chuyện gì vậy? Lão ta có “phốt” gì vậy?

-       À, tôi cũng chưa biết nữa… Nhưng chắc chắn rồi, có đầy đủ hồ sơ… Ngày mai tôi sẽ cho anh hay.

Sáng ngày hôm sau, chị gọi cô nhân viên tài vụ lên phòng của chị để làm việc vụ lão Huấn. Cô ta báo cáo giọng phấn khởi:

-       Lão vi phạm nguyên tắc tài chính… Đây chị xem hóa đơn này sẽ rõ.

Xem những hóa đơn tài chính đối chiếu với số liệu do cô tài vụ đưa, chị thẫn thờ, thở dài vì chị không ngờ lão ta lại làm chuyện ấy.

-       Thôi chị về phòng làm việc đi, để tôi giải quyết…

-       Chị phải làm cho ra lẽ. Nếu cần đại hội công đoàn kỳ này ta phải nguyên tắc với lão nguyên tắc ấy… – Cô tài vụ nói với giọng hả hê, phấn khích.

Buổi chiều chị về nhà trong tâm trạng thẫn thờ. Như cái máy, chị đến bên bàn ngồi chờ điện thoại của anh. Chị chờ 15 phút, nửa giờ, rồi 45 phút. Sau cùng, chị đặt tay lên bàn phím số điện thoại:

-       Cơ quan đó hả? Tôi đây. Cám ơn, cho tôi nói chuyện với anh Huấn.

Anh không gọi cho chị, nhưng chị lại phải gọi đến “lão ấy”. Cơ quan phải thanh toán một số tiền khá lớn để lão Huấn nói điện thoại riêng mỗi chiều. Mà số điện thoại lão hay gọi đến lại chính là số điện thoại nhà riêng của… chị!

Bài này được bảo vệ bằng mật khẩu. Để xem, hãy nhập mật khẩu:

Mật khẩu:

AT - Nhân dịp Nhà xuất bản Trẻ và báo Tuổi Trẻ vừa kết hợp tổ chức giao lưu ra mắt một số đầu sách mới chào mừng 35 năm thành lập báo Tuổi Trẻ, nhà văn – nhà báo Lê Văn Nghĩa đã dành cho Áo Trắng một cuộc trò chuyện ngắn xoay quanh sở trường của ông: tiểu phẩm trào phúng.

* PV: Thưa ông Lê Văn Nghĩa, trong rất nhiều thể loại văn chương/báo chí, tại sao ông lại chọn tiểu phẩm làm niềm đam mê?

- Nhà văn Lê Văn Nghĩa: Thực lòng mà nói thì mỗi người thường có một cách viết, do đó sẽ phù hợp với một thể loại khác nhau. Tôi cảm thấy thoải mái khi viết tiểu phẩm châm biếm. Không phải là đam mê gì lớn lao đâu.

* Ông cho rằng tiểu phẩm là một thể loại văn chương hay báo chí? Vì sao?

- Theo tôi biết, tiểu phẩm trước hết là một thể loại báo chí. Từ trước năm 1975, ở miền Nam đã có các mục “Film du jour” (Phim trong ngày) trên các báo dùng để bàn luận vui vui về các chủ đề thời sự. Đó là tiền thân của tiểu phẩm trong làng báo Sài Gòn. Khi nói tới tiểu phẩm báo chí, người ta thường hiểu là các bài viết ngắn như Bút Bi trên Tuổi Trẻ. Tiểu phẩm văn học ra đời do phong cách người viết mang đậm chất văn. Nói cách khác, đó là dạng tiểu phẩm mang tính hư cấu nhiều hơn và dài hơi hơn. Nhưng quan trọng nhất, phải gây cười mới gọi là tiểu phẩm.

* Vậy ông tự thấy mình có phẩm chất của một nhà văn hay một nhà báo viết tiểu phẩm nhiều hơn?

- Công tác ở báo Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Cười đã lâu, tôi thấy mình trước hết là một nhà báo. Những tác phẩm trào phúng tôi viết phần lớn là tác phẩm báo chí, ngắn gọn dễ hiểu, đi vào vấn đề. Khi viết tôi thường dùng những biện pháp tu từ văn học để tác phẩm hấp dẫn hơn, nhưng đầu tiên đó vẫn là một tác phẩm báo chí.

* Có khi nào ông thấy thất vọng vì tác động xã hội của tiểu phẩm còn hạn chế?

- Tất nhiên cũng có lúc buồn nhưng không nên đặt cho một bài báo quá nhiều trách nhiệm xã hội. Theo kinh nghiệm của tôi, tiểu phẩm hay bất kỳ một bài báo nào cũng dùng để nêu lên sự kiện cho người đọc biết, từ đó đi sâu vào bàn luận bản chất sự kiện đó. Báo chí tác động vào dư luận xã hội, nêu lên cái sai, cái xấu. Còn để biến chuyển cái sai, cái xấu thành cái tốt, cái đẹp thì cần phải có sự tác động rất lớn của Nhà nước, vì chức năng của Nhà nước là quản lý xã hội.

* Quy trình viết một bài báo hay một tiểu phẩm của ông như thế nào?

- Đầu tiên tôi tìm hiểu một sự kiện vừa mới xảy ra, còn “nóng sốt”. Sau đó nhân sự kiện đó, tôi tìm góc nhìn châm biếm và viết thành bài báo trào phúng. Đó là khi viết tiểu phẩm báo chí. Còn tiểu phẩm văn học cần nhiều sự nghiền ngẫm hơn, độ sâu lắng của nụ cười cũng nhiều hơn.

* Ông có đặt cho mình một thời gian biểu khắt khe khi làm việc không?

- Tôi là người làm báo, mà đã viết báo thì bài báo phải “nóng”, người viết phải kỷ luật. Kỷ luật là một phần trong tác phong chuyên nghiệp của nhà báo. Cứ đúng giờ, anh nhà báo phải ngồi vào bàn và viết cho được tác phẩm, còn bài hay dở là do góc nhìn và nhiều yếu tố khác.

* Theo ông, điều gì làm nên một tiểu phẩm hay?

- Chuyện hay hoặc không hay còn tùy vào từng người cảm nhận. Theo tôi, tiểu phẩm báo chí hay khi nó nói lên được vấn đề nhiều người đang suy nghĩ, đồng thời phải đủ độ “chín”, phải “thấm”. Nụ cười trong các tiểu phẩm văn học cần sâu sắc, kín đáo hơn tiểu phẩm báo chí.

* Dung lượng của tiểu phẩm bao nhiêu chữ là vừa?

- Chừng 300-500 chữ là đủ. Với dạng văn học thì có thể dài hơn, khoảng 1.000-1.500 chữ. Bạn đọc hiện nay không có nhiều thời gian, nên viết ngắn gọn.

* Một tiểu phẩm nên đề cập một hay nhiều vấn đề trong cuộc sống?

- Chỉ nên nói về một vấn đề. Ngay chữ “tiểu” trong “tiểu phẩm” đã cho thấy sự ngắn gọn của bài viết. Bài viết ngắn không nên ôm đồm. Có thể dùng sự kiện khác để minh họa cho điều mình viết, nhưng không nên dẫn dắt từ chuyện này sang chuyện khác, gây khó hiểu cho bạn đọc.

* Nhà văn – nhà báo Vũ Đức Sao Biển – tức Đồ Bì – khi giảng dạy bộ môn tạp văn và tiểu phẩm tại Đại học KHXH&NV TP.HCM có nhận định rằng đối với người mới bắt đầu thì đọc nhiều và đọc sâu là một trong những điều kiện quan trọng nhất để viết tiểu phẩm tốt. Ông nghĩ thế nào về nhận định này?

- Tôi nghĩ đối với bất kỳ ai, đọc nhiều và đọc sâu cũng là điều rất cần thiết. Việc đọc tạo cho ta một cái nhìn có nền tảng và sâu sắc về cuộc sống. Đối với người viết tiểu phẩm, hay nói rộng hơn là làm báo viết văn thì việc đọc lại càng quan trọng hơn. Đọc nhiều giúp ta phát hiện được nhiều điều, nhiều góc nhìn hơn từ cuộc sống. Tôi rất đồng ý với nhận định của anh Đồ Bì.

* Nếu có dịp, ông sẽ đến giao lưu với các sinh viên báo chí xung quanh đề tài tiểu phẩm và cách viết tiểu phẩm chứ?

- Tất nhiên là vậy rồi. Nhưng tôi không dám nói là dạy hay truyền đạt kinh nghiệm gì, vì thật ra mình cũng không biết gì nhiều (cười). Nói là trao đổi thì đúng hơn. Theo tôi, cái cơ bản là người làm báo phải đọc, phải sống và phải viết. Viết tiểu phẩm phải cố gắng học được ngôn ngữ của quần chúng thì bạn đọc mới dễ hiểu và dễ nhớ. Viết mà người đọc không hiểu là thất bại hoàn toàn, nhất là viết truyện cười.

* Xin cám ơn nhà văn – nhà báo Lê Văn Nghĩa . Chúc ông luôn khỏe mạnh và lạc quan.

ANH TÚ (thực hiện)

Trong giới báo chí, những nhà báo có năng khiếu sáng tác, viết truyện không nhiều, những người có khả năng viết tiểu phẩm châm biếm, trào phúng lại càng hiếm. Nhân ngày Báo chí cách mạng Việt Nam năm nay, chúng tôi có cuộc trò chuyện với nhà báo, nhà văn Lê Văn Nghĩa, người có thâm niên trên 30 năm làm báo, viết tiểu phẩm châm biếm, trào phúng trên Báo Tuổi Trẻ Cười… với hàng chục tập truyện được in, phát hành.

* Nhà báo, nhà văn Lê Văn Nghĩa: Hiện nay tôi làm công tác toà soạn, giống như một người đầu bếp chuẩn bị những món ăn cho thực khách (độc giả). Sau khi chế biến món ăn xong, bày ra cho thực khách mua, mang lại cho thực khách những món ăn ngon với những tiếng cười ý nhị, người làm đầu bếp như tôi sẽ cảm thấy rất vui và ngược lại.

* PV: Hàng ngày làm đầu bếp, anh phải chọn lựa, chế biến món ngon cho thực khách, nhưng có khi nào anh rơi vào tình thế sản phẩm anh đưa ra anh nghĩ là ngon, là cười được, nhưng với thực khách lại không?

* Quả tình, công việc của chúng tôi không dễ dàng, đặc biệt mang lại tiếng cười, lại càng khó hơn. Có một thực tế, hiện nay lực lượng những người viết châm biếm, trào phúng đang ngày càng lớn tuổi và thưa dần đi, trong khi đó những người trẻ thì chưa thấy xuất hiện, kể cả lực lượng hoạ sĩ biếm hoạ cũng thế. Đó là một nỗi lo, đồng thời cũng là cái khổ của những người làm báo cười.

Khi mình đưa ra những mẩu chuyện, độc giả không thích cũng có nhiều nguyên nhân, có khi do nội dung chưa đạt, tác giả diễn đạt chưa tới… Tuy nhiên, chúng tôi luôn cố gắng tạo sự đồng cảm giữa các cây bút với độc giả để làm sao, vấn đề mình đưa ra không xa lạ, đúng với những gì mà độc giả suy nghĩ. Có được những cây bút viết châm biếm, trào phúng như các anh Đồ Bì, Hoàng Thiếu Phủ… thật không dễ chút nào. Tất cả đòi hỏi phải có thời gian, các tác giả phải lao động, sáng tác thường xuyên mới tạo dựng được vị thế của mình trong lòng độc giả.

Theo cảm nhận của riêng tôi, người ta có thể đào tạo được nhà báo, nhưng với những người viết châm biếm, trào phúng phải có cái duyên và một chút năng khiếu bẩm sinh, chứ không phải ai cũng có thể viết được. Đồng thời, viết châm biếm, trào phúng gắn với tờ báo cười còn đòi hỏi phải có trình độ nhận thức chính trị và một sự hiểu biết về đời sống kinh tế – văn hoá – xã hội tương đối sâu sắc mới có thể có được những sản phẩm đề cập đến vấn đề mà độc giả quan tâm.

* Người viết châm biếm trào phúng, luôn đòi hỏi một giọng văn, câu chữ có sự dí dỏm, vậy ngoài đời, các cây bút này có hài hước không?

* Có khi ngược lại thì đúng hơn. Ngay như tôi hay các anh Đồ Bì, Hoàng Thiếu Phủ… trông lúc nào cũng lạnh lùng sương gió, sầu não bi ai. Nhưng trong cách nói chuyện của anh em, lại đầy chất châm biếm. Theo tôi biết được, hầu hết những cây bút viết châm biếm, trào phúng đều là những người rất yêu nghề và nghiêm túc trong cuộc sống. Tất cả đều sống bằng cái tâm, yêu – ghét, phải – trái, đẹp – xấu… rất rõ ràng.

* Khi viết tiểu phẩm châm biếm, trào phúng, anh thường chú trọng đến yếu tố vui cười trước tiên hay điều gì khác? Có khi nào anh tự bó hẹp mình trong một đề tài?

* Là một nhà báo, cho nên khi đặt bút viết một tiểu phẩm, tôi luôn xác định mình phải viết về vấn đề nào mà tôi và nhiều bạn đọc đang quan tâm. Đương nhiên, qua ngòi bút, ngôn từ, cách diễn giải của mình, tôi luôn chú trọng đến yếu tố làm sao mang lại tiếng cười cho độc giả và sau tiếng cười đó, có thể khiến độc giả phải suy ngẫm về điều mà mình đưa ra. Trong quá trình viết, tôi luôn quan tâm đến nhiều vấn đề, nhiều lĩnh vực khác nhau để làm sao tiểu phẩm của mình luôn phong phú. Nếu một người làm báo, nhất là viết châm biếm, trào phúng mà chỉ bó hẹp trong một đề tài, một lĩnh vực theo dõi thì rất dễ làm cho độc giả… nhàm chán!

Cho đến nay, dù đã được kết nạp là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nhưng tôi thật sự chưa dám nghĩ mình là một nhà văn. Tôi luôn xác định, mình là một nhà báo, viết báo rồi có nhiều bài báo được tập hợp lại in thành sách, thế thôi!

* Trong năm nay, anh sẽ có tập truyện ngắn nào ra mắt độc giả?

* Hiện nay, tôi đang tập hợp lại các truyện ngắn mini, mỗi mẩu chuyện từ vài trăm chữ đến 1.000 từ để in thành một tập truyện, dự kiến phát hành vào cuối năm nay. Trong tập truyện này, hầu hết những mẩu chuyện của tôi đều xoay quanh các mối quan hệ trong gia đình, mối quan hệ giữa con người với nhau… Qua đó, tôi muốn chiêm nghiệm lại chuyện đời, thế thái nhân tình theo kiểu một “ông già” nhìn lại, soi rọi lại cuộc sống, bởi hiện nay tôi cũng đã ngoài 50 tuổi rồi, đâu còn trẻ nữa.

* Trong thời kỳ bùng nổ phim truyền hình, thiếu hụt kịch bản, với “gia tài” hàng ngàn bài báo châm biếm, trào phúng, có khi nào anh sẽ thử tài viết kịch bản phim?

* Tôi cũng đã từng viết tiểu phẩm sân khấu, tập truyện phim, nhưng hiện nay, tôi chỉ lo công việc hiện tại – làm báo. Còn trong tương lai, tôi chưa thể nói trước điều gì, biết đâu, khi hứng khởi, tôi lại viết kịch bản phim thì sao? Thôi thì chuyện của tương lai, mai này tính tiếp…

* Cảm ơn và chúc ngòi bút của anh luôn sắc bén!

ĐỖ HẠNH thực hiện

Có thể nói, Lê Văn Nghĩa giống như “ngài” Ezit Nêzin không chỉ của riêng tôi mà còn của “tuổi trẻ thích cười”.

“Biết đùa” để thấy cuộc đời “tươi hơn”

Nhà văn Vũ Bằng có hồi ký 40 năm nói láo viết về cái nghề báo nhọc nhằm nhưng cũng đầy niềm vui mà ông cả đời “chung sống”. Lê Văn Nghĩa có “nói láo” lâu như vậy không? Ông Phạm Đức Hải – Tổng Biên tập báo Tuổi Trẻ “giới thiệu” như thế này: “Năm 1970, Lê Văn Nghĩa đang là học sinh trường Pétrus Ký (nay là trường Lê Hồng Phong, TP.HCM) – trường nam trung học công lập (dành cho nam giới) danh giá nhất miền Nam thời ấy – đã quyết định bỏ bút nghiên để gia nhập phong trào sinh viên, học sinh yêu nước đấu tranh chống Mỹ giành độc lập dân tộc. Năm 1972, anh bị chính quyền Sài Gòn bắt và đưa đi giam giữ ở khắp các nhà tù: Chí Hòa, Tân Hiệp, Côn Đảo. Sau 30/4/1975, do từng làm báo cho Tổng đoàn học sinh thời hoạt động phong trào, anh là một trong ba người đầu tiên được phân công về làm tờ Bản tin của Hội Liên hiệp thanh niên khu Sài Gòn – Gia Định. Đến ngày 2/9/1975, tờ Bản tin chuyển thành báo Tuổi Trẻ và Lê Văn Nghĩa làm việc đến hôm nay, anh làm thư ký toà soạn Tuổi Trẻ Cười từ năm 1990”.

Nhà văn Lê Văn Nghĩa và tác phẩm Tào lao xịt bộp

Nếu xem 40 năm nói láo là cách nói “tượng trưng” của nhà văn Vũ Bằng, thì Lê Văn Nghĩa cũng đã “nói láo” ngang ngửa với tiền bối họ Vũ. Nhưng nhà báo Lê Văn Nghĩa có “nói láo” trong các tác phẩm trào phúng của mình không? Xin thưa rằng không, bởi ông muốn “trào lộng” những mặt trái của cuộc đời để cùng tin yêu vào những chân giá trị hơn. Vì như trong phần Cười cái sự đời ở cuốn sách Tào lao xịt bộp, Lê Văn Nghĩa bộc bạch: “Hầu hết các chuyện trong phần này đã được tôi viết từ những cảm hứng trong quá trình ghi nhận cuộc sống dưới đôi mắt một nhà báo. Từng ngày trôi qua với biết bao bộn bề. Chuyện tốt rất nhiều – và tôi tin phải nhiều hơn thì cuộc sống mới đi lên theo chiều hướng ngày càng tốt đẹp – nhưng chuyện xấu, chuyện không vui cũng cứ còn đó và sẽ là đề tài bất tận cho những ai chuyên nhìn cuộc đời với lăng kính trào phúng, như tôi”.

Có thể nói, Lê Văn Nghĩa viết truyện trào phúng để thấy cuộc đời “tươi hơn”, đó cũng là cách sống của những người “biết đùa” vậy.

Một người “đương thời” được “đời thương”

Không chỉ thể hiện trên tác phẩm của mình, ngoài đời Lê Văn Nghĩa cũng là một người “dễ thương” như nhận xét của nhiều đồng nghiệp.

Nhà văn Nguyễn Đông Thức kể: “Tháng 10/1978, chiến tranh biên giới Tây Nam ác liệt, tôi từ báo Tuổi Trẻ đi bộ đội. Một buổi sáng tinh mơ, trời còn mờ tối. Lê Văn Nghĩa đến tận nhà tiễn tôi đi, mặt buồn như đưa đám (sau đó lại còn có tin tôi hy sinh ở Campuchia!). Bộ mặt đó sau này cứ buồn thường xuyên, vậy mà lại được giao phụ trách tờ Tuổi Trẻ Cười!”.

Nhà văn Đoàn Thạch Biền thì nhận xét: “Tôi vẫn nghĩ viết truyện trào phúng khó hơn viết truyện bi thương, nên số lượng các nhà văn viết truyện trào phúng không nhiều. Lê Văn Nghĩa là một nhà văn viết truyện trào phúng có độc giả vì anh đã in được 12 tập truyện trào phúng. Những nhân vật do anh sáng tạo đã sống trong lòng bạn đọc: Điệp viên Không Không Thấy, ông Đại Văn Mỗ, cô Mộng Mơ. Dù tác giả tự nhận những truyện trào phúng của mình chỉ là chuyện “tào lao xịt bộp”, nhưng anh đã giúp cho bạn đọc có tiếng cười sảng khoái. Tôi đã xem tranh của Lê Văn Nghĩa và rất ngạc nhiên khi thấy anh không vẽ biếm họa mà lại vẽ tranh có hình tượng và màu sắc rất cô đơn. Phải chăng đó là cách anh cân bằng đời sống, để có thể tiếp tục cười khi sáng tác truyện trào phúng?”.

Thật vậy, Lê Văn Nghĩa còn vẽ tranh và “tài hoa” trên nhiều lĩnh vực khác. Nhà văn Trần Nhã Thụy – thế hệ đàn em của Lê Văn Nghĩa tiết lộ: “Cái thương hiệu Tuổi Trẻ Cười còn mạnh tới hôm nay không thể không nhắc đến “người đầu bếp” Lê Văn Nghĩa. Người viết truyện châm biếm, nếu không có tầm, có tâm dễ sa đà vào những đụng chạm “dân sự” rách việc. Nói như Khổng Tử: “Người thẳng thắn mà không giữ chữ lễ thì thành kẻ phá hoại”; thì tôi nghĩ Lê Văn Nghĩa là người rất biết giữ cái chữ Lễ ấy. Sống ở đời, giữ được chữ Lễ khó lắm thay”.
(Hoàng Nhân)

Phần 1.

Phần 2.

Không khí Tết năm nay đến sớm có lẽ nhờ không khí lạnh được một nhà khoa học chuyển từ Đà Lạt xuống thành phố bằng đường ống dẫn (như ống dẫn dầu vậy mà). Cũng nhờ không khí Tết đến sớm như vậy nên các quán nhậu cao cấp ở khu trung tâm càng đông vui hơn lúc nào hết. Xe hơi đời mới, đời cũ và đời… sắp ra đậu dài dài… trước cửa các nhà hàng này. Trong dãy xe đang đậu đó, có một chiếc xe đang để máy nổ, chờ đợi. Trong xe có ba người đàn ông gương mặt rất ngầu… pín, im lặng, nhìn về phía cửa nhà hàng Cầy Con.

- Kìa nó ra kìa, chạy tới liền! – Một người đàn ông ngồi trong xe ra lệnh…

Từ trong nhà hàng, có một người vừa bước ra. Chiếc xe trờ tới. Hai tên ở trong xe mở cửa, nhảy xuống đường và đẩy người đàn ông vào xe. Chiếc xe nổ máy, chạy thật nhanh vào đêm tối.

Đoạn này hơi giống một phim hành động của nước ngoài.

oOo

Điện thoại trong ngôi nhà sang trọng của bà Mỗ reo lên giòn giã. Trong đêm khuya thanh vắng, lạnh lẽo, tiếng chuông dễ làm người ta nổi da gà. Bà Mỗ bắt máy. Một giọng nói đe dọa vang lên từ đầu máy bên kia:

- Ông Mỗ đã bị bọn ta bắt cóc. Bà phải giữ im lặng, nếu trình báo công an bọn ta sẽ thẻo cái… kia gửi về cho bà…

Bà Mỗ run như cầy sấy:

- Các ông phải cho tui nghe giọng nói của ổng, tui mới tin…

Thế là bà Mỗ liền được nghe giọng nói thường hay quát nạt bà, thều thào:

- Anh đây… anh bị bắt cóc. Hãy làm theo lời họ…

- Anh bị… bị… thẻo chưa?

Tiếng ông Mỗ bị cắt đột ngột.

Sau đó là giọng nói của bọn bắt cóc:

- Bà phải nộp 5 triệu đôla.

- Năm… năm triệu đô… tôi làm sao có số tiền đó?

- Hai vợ chồng bà là chuyên tham nhũng, mua gian bán lận, làm gì không có 5 triệu đôla!

- Nhưng để có 5 triệu đô tiền mặt, phải mất ít nhất một tuần để tôi gom tiền…

- Chúng tôi cho bà thời hạn một tuần…

Như bất chợt nhớ ra điều gì, bà Mỗ nói nhanh:

- Mấy ông phải hứa là phải cho ông nhà tôi ăn uống đàng hoàng. Ổng ăn khỏe lắm! Nếu ăn không đúng thực đơn tẩm bổ thì ổng sẽ héo queo. Nhất là không được thẻo…

- OK!

oOo

Biết mình bắt cóc được đại gia nên bọn bắt cóc đối xử với ông Mỗ khá tử tế. Bọn chúng đưa ông Mỗ vào ở một căn phòng bí mật trong khu biệt thự vắng vẻ. Để khỏi bị ông Mỗ nhận diện, ba tên bắt cóc đều bịt mặt. Một tên  được bọn cướp gọi là Trùm hỏi Mỗ:

- Khẩu phần ăn hằng ngày của ông là gì?

- Sáng bào ngư, bò thăn chữ T mà phải bò nhập từ Mỹ nghe… trưa ăn sườn cừu quay, cá chẻm hấp, một chai Bordeau. Chiều heo sữa quay nguyên con, gà tần 18 vị sâm, một chai Bordeau năm 1950…

- Tiên sư… con khỉ, ông ăn vậy tụi tôi lấy tiền đâu mà mua…

Ông Mỗ thản nhiên:

- Mấy ông nhớ là mấy ông đòi tôi tới 5 triệu đô thì phải nuôi tôi đàng hoàng chứ… Tôi có bệnh, ăn ít, không đúng thực đơn sẽ ốm, và ốm rồi sẽ chết, các ông sẽ không nhận được tiền đâu!

Tên đại ca cười khẩy:

- Ông tưởng tôi tin sao? Cứ cho ăn uống bình thường.

Ngày đầu tiên, Mỗ được bọn bắt cóc cho ăn uống đại khái qua loa như cơm sườn, canh chua cá lóc. Quả tình, ông Mỗ xộp xuống thấy rõ. Má hóp, mặt nhăn nheo liền. Tên Trùm bọn bắt cóc khi nhìn thấy thần sắc của Mỗ cũng rất lấy làm ngạc nhiên. Hắn nghĩ thầm:

- Đúng là ba má nó nhìn cũng hổng ra…

Thế là để vỗ béo Đại Văn Mỗ, bọn bắt cóc đành phải méo mặt mà cung phụng những bữa tiệc ăn như vua chúa của Mỗ. Thực đơn hằng ngày phải thay đổi theo yêu cầu của Mỗ nào là yến sào, thịt bò chính hiệu Kobe, thịt rừng phải có thịt trúc, kỳ đà… Bọn bắt cóc Mỗ bây giờ gần như trở thành những người phục vụ nhà hàng, đảm bảo mọi  yêu cầu bao tử cao cấp của Mỗ. Ông ta thường nói với bọn bắt cóc:

- Cứ phục vụ đi, 5 triệu đô mà nhằm gì, tăng lên nữa cũng được. Nói thật với mấy anh, tôi cũng ghét con mụ vợ tôi lắm. Tiền của tôi nó giữ hết. Tôi cũng muốn làm nó sạt nghiệp… Tất nhiên, muốn vậy, các anh phải để tôi sống khỏe mạnh… Tôi càng ở với các anh càng lâu, thì các anh càng được nhiều tiền chuộc chứ  sao…

Bọn bắt cóc tin lời Mỗ răm rắp. Rõ ràng, mỗi khi chúng nghe ông Mỗ nói chuyện với vợ thì luôn bảo rằng bà ta nên chuẩn bị tiền chuộc, rằng ông ta được đối đãi cực kỳ lịch sự nên có thể “bo” thêm cho bọn bắt cóc. Bởi vậy, giữa bọn bắt cóc và ông Mỗ đã hình thành một tình cảm vô cùng tình thương mến thương… Nhiều lúc nghĩ đến việc sắp sửa trở về nhà, tên Trùm và Mỗ đều nhìn nhau mà nhỏ lệ. Thật tội nghiệp!

oOo

Đã hơn 10 ngày rồi, bà Mỗ vẫn chưa đào đâu ra đủ số tiền 5 triệu đô mà bọn bắt cóc đòi hỏi. Bà Mỗ bảo: “Gần Tết rồi, ai ai cũng giữ tiền không chịu làm ăn, hoặc cho mượn, nên không thể có tiền được!”.

Chiều ba mươi Tết, ba tên bắt cóc ngày càng còm nhom vì phải lo phục vụ Mỗ, trong khi người bị bắt cóc thì nằm xỉa răng, uống rượu Blue Label, hút xì gà Hava Tampa phởn phơ như một khách du lịch nhàn nhã. Ở nơi giam giữ này, Mỗ có mọi thứ, chỉ trừ khoản em út chân dài chân ngắn. Không chịu nổi, tên Trùm bốc máy gọi điện cho bà Mỗ:

- Hôm nay là chiều ba mươi, chúng tôi đã hết tiền, hết bạc vì ông chồng nhà bà. Đúng 8 giờ tối nay, không có khoản tiền ứng trước thì bà sẽ nhận được cái của nợ của chồng bà, lúc đó đừng có trách…

Ông Mỗ cũng nói với theo:

- Bà ơi, nên chuyển cho mấy đại ca này chút ít ăn Tết đi… Để mấy ảnh còn lo cho tui ăn uống nữa chứ. Mấy ảnh nợ nần nhiều lắm!

Lúc ấy, từ đầu dây của bà Mỗ có một giọng của đàn ông cất lên:

- Xin chào các đại ca… cho các đại ca cứ thẻo, cứ cắt, cứ băm, cứ vằm thằng Mỗ giả dạng đó đi, tui cũng chán nó lắm rồi…

- Hả, ông nói vậy là sao hả?

- Ha… ha… Mấy ông bị lừa rồi. Mỗ mà mấy ông bắt là nhân bản vô tính của tôi. Từ ngày có nó, tôi tốn tiền ăn cho nó thấy tổ… Mấy ông xử nó tui còn mừng nữa. Thôi, bái bai nghen…

Tiếng máy cắt cụp. Mấy tên bắt cóc nhìn Mỗ với cặp mắt căm hờn:

- Mày là Mỗ phiên bản hả?

- Thì Mỗ nào chẳng là Mỗ. Tôi cấu tạo từ những tế bào của giả nhưng toàn là những tế bào ăn uống, nên thèm ăn sang liên tục vậy mà…

oOo

Tại nhà Mỗ, bà Mỗ đấm ông Mỗ thùm thụp:

- Vậy là có khi nào nó ngủ chung với em thay anh không?

Ông Mỗ nhớ lại những đêm ông trốn nhà đi hoang với các cô cẳng dài thâu đêm suốt sáng, nhờ Mỗ phiên bản nằm ngáy khò khò bên bả nên bà Mỗ không nghi ngờ gì cả…

Còn bà Mỗ lại đỏ mặt, mỉm cười, và bỗng thốt lên: “Sao có những đêm anh hay đến như vậy…!”.

TÀU TỐNG GIÓ

Sau khi “Linda Kiều tự truyện” được đăng trên báo TTC đã tạo được một dư luận hâm mộ “người phụ nữ dám nói thật cuộc đời của mình”. Hàng triệu bản photocopy đã được in ra bán với giá 100đ/tờ (một cái giá không thể nào có được). Có fan hâm mộ tới mức phôtô bài báo dán lên cột đèn, các bức tường bên cạnh các quảng cáo trị yếu sinh lý, rút hầm cầu… tạo nên một cảnh náo nhiệt       chưa từng thấy.

Báo TTC đã tổ chức một buổi gặp mặt bạn đọc và Linda Kiều để bạn đọc có thể hỏi một cách tự do, thoải mái…

Hỏi: Chị Linda ơi, chị viết như vậy không sợ vạch áo cho người xem lưng à?

Linda Kiều: Tôi mặc áo hở lưng mà, đôi lúc còn mặc bikini nữa, nên đâu cần phải vạch áo người ta mới thấy.

Hỏi: Tại sao chị lại kể về chuyện của ba và mẹ chị như thế?

Linda Kiều: Con người ai cũng khổ. Ai nhìn tôi cũng thấy tôi sướng, nhưng tôi muốn kể lại chuyện một thời giữa ba và má để sám hối…

Hỏi: Ai sám hối?

Linda Kiều: Cha và mẹ tôi.

Hỏi: Như thế là chị định tố cáo họ?

Linda Kiều: Tôi không tố cáo. Tôi chỉ nói lên sự thật. Sự thật không trọn vẹn thì không thể là sự thật.

Hỏi: Lớn rồi, có cần nói lên sự thật không, khi mà cả gia đình chị ai cũng biết?

Linda Kiều: Cần chứ. Ai cũng biết sự thật là đấy đấy… Nhưng họ vẫn tảng lờ, quăng cục lơ vào sự thật.

Hỏi: Nhưng sự thật của gia đình có cần phải đưa ra công lý, dư luận không?

Linda Kiều: Chúng tôi sống vì dư luận mà, lâu quá, không ai nhắc đến tôi, tôi cũng buồn. Chưa gì mà đời đã muốn quên mình…

Hỏi: Nhưng thiếu gì chuyện để nói về cuộc đời mình, chẳng hạn như tình yêu…

Linda Kiều: Tôi làm gì có tình yêu mà nói… Tôi chỉ thích những anh giai có tí màu, tốt nhất là “tóc ánh bạc, túi ánh kim…” mà thôi.

Hỏi: Nhưng đạo lý người Việt Nam không chịu được cảnh con cái đi nói xấu cha mẹ…

Linda Kiều: Mình vô WTO rồi… phải sống theo Tây chứ!

Hỏi: Nhưng hình như Tây cũng chưa có ai viết sách nói về bố mẹ như chị?

Linda Kiều: Thì mình cũng có gì để cho Tây nó học chứ, phải không?

Hỏi: Sao bây giờ chị mới công bố tự truyện?

Linda Kiều: Tôi viết tự truyện đã lâu, nhưng không dám công bố vì sợ người ta nói mình không có đạo lý, con mà lại đi nói xấu cha mẹ, dù đó là sự thật đi nữa… Nhưng sau khi cuốn tự truyện “Yêu và sống” của chị Lê Vân ra đời, được dư luận hoan nghênh quá xá, không thấy ai chửi bới gì, nên tôi cũng tung ra cho kịp lúc.

Hỏi: Chị có thấy là người ta đọc “Linda Kiều tự truyện” là vì tò mò không?

Linda Kiều: Tò mò hay chia sẻ, tôi không cần biết. Miễn là tôi tạo được dư luận, nhiều báo nói về tôi, khen lẫn chê… đều tốt cả. Nói tóm lại, tôi đã không bị lãng quên theo thời gian!