Phố cổ Arbat (Mátxcơva) một sáng tháng năm. Loáng một cái đã mất hút nhà văn Lê Văn Nghĩa, tác giả của những “quí tộc Đại Văn Mỗ” trong báo “TTC” TP.HCM. Thì ra, trong khi tôi và bạn của “Mỗ” – còn mải chúi xem tranh, tượng cùng là khăn thêu, huy hiệu, matrốtsca – súvơnia của Nga, “gã” đã kịp nhận ra một quầy bán toàn những món đồ chơi mà như người bán hàng quảng cáo: Cực tếu, cực quấy!
Mọi lúc, mọi nơi, trong nhiều chuyện, “những người thích đùa” rất thích ngửi thấy những khía cạnh buồn – cười. Có bao giờ vì cái mũi quá nhạy mà anh vô tình cười nhầm đối tượng? Nếu đã anh chữa “lửa” bằng cách nào vậy?
- Hình như chưa bao giờ tôi xác định trật đối tượng của mình. Ví dụ, trong cái nhìn của “một người thích đùa”, khía cạnh hài hước của vụ “Đồng chí Hai Nhỏ” mà vừa qua báo chí phanh phui không phải chuyện Hai Nhỏ lừa đảo ra sao, mà ở chỗ tại sao lại có nhiều người tin hắn. Vậy, nếu xoáy vào đối tượng của cái cười là những nhân vật xung quanh Hai Nhỏ, có lẽ sẽ thu hoạch được nhiều… nụ cười lắm. Các nhân vật của mình tôi thường gặp có khi ngay giữa phố, trong các buổi tiếp tân, hay các hội hè bè nhóm. Mà có khi cũng chính trong mình. Cái thằng tôi là gã.
* Các nhân vật của anh chủ yếu là những Đại Văn Mỗ – những nhà giàu mới – những người “lưỡi dài hơn tay” có thừa điều kiện thể hiện sự kệch cỡm mọi nhẽ của mình… Vậy, chắc rằng chưa bao giờ anh phải đắn đo: cái cười này của mình vượt quá “giới hạn”?
- Tôi nghĩ rằng độc giả đều đồng ý với những thành phẩm cười của tôi. Cái gì đã làm bật ra tiếng cười thì không thuộc loại trong khuôn khổ hay ngoài khuôn khổ.
* Theo anh, thể văn trào phúng hiện nay chưa “nạp” được đủ sự chú ý, bởi: Các tiểu phẩm đều chưa đủ đô cần thiết?
- Vài năm trước trong một bài báo của mình, tôi cũng có đề cập tới vấn đề này. Tôi nghĩ, nếu cho rằng một tiểu phẩm trào phúng chưa đến độ thì các nhà nghiên cứu, phê bình hãy phê đi để nó đến độ! Có khi một đống sỏi nếu sàng lọc kỹ, cũng phải nhặt được vài viên… lấp lánh chớ. Cười cũng là một cách làm trong sạch môi trường, vậy, nó cần phải được bồi đắp chứ đừng để sạt lở.
* Như tôi thấy, nhiều những vua hề, những người chuyên đặc sắc trào phúng thường là những người hoặc có một tuổi thơ khốn khổ, hoặc một hiện tại chưa thấy vui. Còn anh?
- Nói dzậy, đâu phải cứ hễ nghèo là giàu óc khôi hài? Tôi sinh ra trong một gia đình bình thường; và có lẽ vì phải vào đời quá sớm nên tôi cũng trữ được một vốn sống nhất định. Thuở nhỏ thường được nghe bà ngoại kể chuyện tiếu lâm, hay lang thang theo những gánh ảo thuật Sơn Đông, tánh lại khoái vui nên nghe ai kể chuyện cười là tôi “sáp vô”. Trong ba năm bị giam trong nhà tù chính quyen cu (1972-1975) tôi có thêm nhiều “cơ hội” nghe các bạn tù kể những chuyện cười. Chính điều này đã trợ giúp tinh thần cho chúng tôi rất nhiều trong những năm tháng ấy.
* Nếu có ai mang sách bút tới học nghề, anh có truyền “bí kíp” không?
- Tôi không hề có cảm giác mình là một nhà văn trào phúng. Những gì tôi viết chỉ là thứ làng nhàng chơi chơi cho vui vậy mà. Nhưng bạn “có lòng” hỏi riêng thì tôi nói. 1: Phải có duyên dùng chữ; 2: Phải biết xây kết cấu câu chuyện; 3: Có khả năng phát hiện. Những nhà văn trào phúng VN bậc thầy đối với tôi là Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan. Tôi cũng rất kính phục một người bạn viết là anh Kỳ Lâm của báo Lao Động nay đã mất. Còn nhà văn nước ngoài, với tôi là O’Henry người Mỹ.
* “Anh đừng cười tôi”! Trong năm tập sách của anh như “Hoa hậu phường cây mít”, “phá án Sex tour” và đôi ba chuyện đăng rải rác trong TTC năm qua có những chuyện chưa “thâm nho – lõ điếu” cho lắm…
- Có thể bởi tôi mang dòng máu… anh Hai Lúa nên cứ cười thoải mái, hệch hạc. Xong! Khi viết một tiểu phẩm – tôi ít khi rề rà kiếm chữ, chọn câu, tìm ẩn dụ để cho ra cái cười có tổng kết. Nhưng theo tôi, biết cười cũng là… một khả năng bẩm sinh và để hiểu một tiếng cười, độc giả cũng phải có một trình độ văn hóa nền nhất định. Ví dụ, người miền Bắc nói: “Vô tư đi” – thì cả người nghe và người nói cùng mỉm cười, nhưng với người Nam bộ như vậy lại không có gì buồn cười; hoặc biển đề “Vá chín săm lốp” là chuyện bình thường ở ngoải, nhưng trong này lại là chuyện buồn cười… Đại để thế!
* Một ngày kia “cạn duyên” trào phúng, anh sẽ xoay sang viết truyện ngắn, hài kịch như anh đã từng làm từ vài năm trước?
- Với một số người có máu nhóm “Cười”, dễ sợ nhất là nhìn thấy sờ sờ những chuyện vui mà không nhấc nổi bút, hoặc viết mà không làm ai hé mũi. Nhưng tôi cũng không đặt nặng vấn đề này cho lắm. Với tôi hình như viết trào phúng không nằm trong kế hoạch. Việc “bếp núc” ở TTC độ này cũng khá bộn, nên gần nửa năm nay tôi chưa có điều kiện “thăm” lại những Đại Văn Mỗ của mình. Bạn đọc chắc thông cảm cho tôi?
* Xin cảm ơn anh “Mỗ”.
TUYỀN LINH thực hiện
(Lao Động – 10/97)
